Mâm cơm gia đình Việt thường giản dị: cơm, một bát canh, một đĩa rau, một hai món mặn và bát nước chấm chung đặt giữa mâm. Cả nhà ngồi quây quần, con cháu mời ông bà, cha mẹ trước khi ăn. Chính những nếp nhỏ quanh bữa cơm ấy là nơi trẻ học sự kính trên nhường dưới, sự sẻ chia, và cảm giác mình thuộc về một gia đình.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những người đi xa nhiều năm, ăn ở nhà hàng sang trọng, mà vẫn nhớ nhất là bữa cơm mẹ nấu với bát canh rau ngót và đĩa cà muối. Tập này nói về mâm cơm nhà, thứ quen tới mức ta ít khi để ý.
Một mâm cơm có những gì?
Mâm cơm truyền thống của người Việt thường xoay quanh cơm trắng, món chính của bữa ăn. Đi kèm là canh, rau và món mặn. Canh có thể là canh rau, canh cua, canh chua. Rau luộc hoặc xào. Món mặn là cá kho, thịt rang, trứng rán, đậu phụ.
Ở giữa mâm thường có bát nước mắm hoặc nước chấm chung. Đây là một nét rất riêng: cả nhà cùng chấm chung một bát, như một cách nói rằng mình là người một nhà.
Ngày thường mâm cơm đơn giản. Ngày giỗ, ngày Tết, mâm cơm đầy đặn hơn, có gà luộc, giò chả, nem rán, các món xào, món nấu cầu kỳ.
Cái hay của mâm cơm Việt là sự cân bằng: có món nước, món khô, có rau, có đạm, có vị chua, mặn, ngọt. Người nội trợ lâu năm sắp mâm cơm theo cảm giác mà vẫn rất hài hoà.
Ngày trước, nhiều nhà ăn trên chiếc mâm đồng hoặc mâm gỗ tròn đặt trên chiếu, cả nhà ngồi xếp bằng quanh mâm. Bây giờ phần lớn đã ngồi bàn, nhưng chữ mâm cơm vẫn còn nguyên trong cách nói, như một thói quen của tiếng Việt nhớ về nếp cũ.
Lời mời cơm và chỗ ngồi
Trước khi ăn, con cháu thường mời người lớn: con mời ông bà ăn cơm, con mời bố mẹ ăn cơm. Lời mời ngắn nhưng là bài học đầu tiên về lễ phép mà trẻ học ở nhà.
Chỗ ngồi cũng có nếp. Ông bà, cha mẹ thường ngồi ở chỗ trang trọng, thuận tiện. Người con dâu hay con gái thường ngồi gần nồi cơm để xới cơm cho cả nhà.
Người lớn thường gắp thức ăn ngon cho người già và trẻ nhỏ trước. Miếng ngon nhất dành cho ông bà, miếng mềm dành cho trẻ con. Không ai dạy thành lời, nhưng trẻ nhìn và học.
Ăn xong, con cháu lại mời: con xin phép ông bà, bố mẹ con ăn xong rồi ạ. Bữa cơm có đầu có cuối, như một nghi lễ nhỏ mỗi ngày.
Mâm cơm ba miền
Mâm cơm miền Bắc thường thanh, vị vừa phải, chuộng canh rau, rau luộc chấm nước mắm, cá kho, thịt rang. Vào mùa đông, nồi canh nóng là linh hồn của bữa cơm.
Mâm cơm miền Trung đậm đà hơn, cay hơn, có nhiều món mắm, cá kho mặn, canh chua. Người ta nói đất miền Trung khắc nghiệt nên vị ăn cũng mạnh, để ăn ít mà no lâu, để dành được.
Mâm cơm miền Nam phong phú rau sống, có vị ngọt hơn, có canh chua cá, cá kho tộ, các loại mắm và rau đồng. Bữa cơm miền Nam thường thoải mái, xuề xoà.
Dù khác nhau về vị, mâm cơm ba miền đều có chung tinh thần: cả nhà ngồi cùng nhau, ăn chung một mâm, chia nhau từng món. Một nàng dâu miền Bắc về nhà chồng miền Nam có khi mất cả năm để quen vị ngọt trong nồi canh, rồi một ngày nhận ra chính mình cũng đã nêm ngọt hơn lúc nào không hay.
Bữa cơm là lúc gia đình trò chuyện
Ngày xưa, bữa cơm tối là lúc hiếm hoi cả nhà ngồi đủ mặt sau một ngày làm đồng, đi chợ, đi học. Đó là lúc người ta kể chuyện trong ngày, bàn việc nhà, hỏi han nhau.
Bố mẹ biết con học hành ra sao, ông bà kể chuyện ngày xưa, anh chị em trêu nhau. Những cuộc trò chuyện ấy giữ cho gia đình gần nhau.
Bữa cơm cũng là nơi nhiều bài học được truyền lại: ăn không được bỏ thừa, nhai từ tốn, không gõ đũa vào bát, không nói chuyện khi miệng đầy thức ăn, gắp vừa phải. Ông bà có câu ăn trông nồi, ngồi trông hướng, dạy trẻ ý tứ, biết nghĩ tới người khác.
Nhiều người lớn lên vẫn nhớ những lời nhắc ấy, và nay lại nhắc con mình y như vậy.
Giữ bữa cơm nhà trong nhịp sống bận rộn
Ngày nay, bố mẹ đi làm muộn, con đi học thêm, mỗi người ăn một giờ. Nhiều nhà ăn tối trước ti vi, mỗi người cầm một chiếc điện thoại. Bữa cơm chung trở nên hiếm hơn.
Không cần mâm cơm cầu kỳ. Chỉ cần vài bữa mỗi tuần cả nhà ngồi cùng nhau, tắt ti vi, để điện thoại sang một bên. Một nồi canh, một đĩa rau, một món mặn là đủ.
Có thể cho con cùng tham gia: nhặt rau, bày bát đũa, mời cơm. Trẻ được góp tay thì quý bữa cơm hơn.
Bữa cơm nhà không chỉ để no bụng. Nó là nơi mỗi ngày gia đình được nhắc rằng mình có nhau. Và có lẽ đó là món ăn mà người ta nhớ nhất khi đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Mâm cơm truyền thống của người Việt gồm những gì?
Thường có cơm, canh, rau, một hai món mặn và bát nước chấm chung. Ngày lễ Tết mâm cơm đầy đặn hơn với nhiều món truyền thống.
Vì sao người Việt mời cơm trước khi ăn?
Lời mời cơm thể hiện sự kính trọng người lớn tuổi trong gia đình và là bài học lễ phép đầu tiên mà trẻ học ở nhà.
Ăn trông nồi ngồi trông hướng nghĩa là gì?
Câu tục ngữ dạy khi ăn phải để ý nồi cơm còn bao nhiêu để không ăn hết phần người khác, khi ngồi phải chọn chỗ phù hợp. Ý chung là ý tứ, biết nghĩ tới người khác.
Mâm cơm ba miền khác nhau thế nào?
Miền Bắc thanh, vị vừa phải; miền Trung đậm đà, cay mặn hơn; miền Nam phong phú rau sống và có vị ngọt hơn. Tinh thần quây quần ăn chung thì giống nhau.
Làm sao giữ bữa cơm gia đình khi ai cũng bận?
Chọn vài bữa cố định trong tuần cả nhà ăn cùng nhau, tắt ti vi và điện thoại, nấu món đơn giản và cho con cùng tham gia chuẩn bị.
