Ta hay quyết định sai lúc mệt, đói hay đang giận vì khi đó phần đầu óc chịu trách nhiệm cân nhắc hậu quả hoạt động yếu đi, còn cảm xúc thì lên tiếng mạnh hơn, khiến ta chọn thứ thoả mãn ngay hoặc nói điều làm tổn thương. Cách an toàn nhất không phải cố tỉnh táo, mà là hoãn những quyết định quan trọng tới lúc mình đã nghỉ và bình tĩnh lại.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có bao nhiêu tin nhắn bạn ước mình chưa từng gửi, bao nhiêu món đồ mua lúc nửa đêm rồi để đó, bao nhiêu lời nói với người thân lúc nóng giận mà sau đó mất mấy ngày mới hàn gắn. Tập này nói về những lúc ấy.
Mệt mỏi làm đầu óc chọn đường tắt
Cuối một ngày dài, đầu óc giống chiếc điện thoại còn ít pin: nó tự tắt bớt những chức năng tốn năng lượng. Một trong những thứ bị tắt trước là khả năng cân nhắc nhiều phía.
Khi đó ta có xu hướng chọn đường tắt. Hoặc đồng ý cho xong, hoặc từ chối cho khỏi nghĩ, hoặc chọn thứ dễ chịu ngay trước mắt. Mua đồ trên mạng lúc khuya, ăn vặt sau giờ tăng ca, gật đầu nhận thêm việc chỉ để kết thúc cuộc gọi.
Chuyện đói cũng tương tự. Người đói dễ cáu, dễ thiếu kiên nhẫn. Nhiều cuộc cãi vã trong gia đình nổ ra đúng lúc trước bữa tối, khi ai cũng đói và mệt.
Biết điều này, ta có thể tự hỏi trước một quyết định: mình đã ăn chưa, đã ngủ đủ chưa, đã làm việc bao lâu rồi. Nếu câu trả lời là đói, thiếu ngủ, đã làm mười tiếng, thì đó không phải lúc tốt để quyết chuyện lớn.
Cơn giận thu hẹp tầm nhìn
Khi giận, cơ thể chuẩn bị cho một cuộc đối đầu: tim đập nhanh, cơ căng lên, đầu óc chỉ tập trung vào mối đe doạ trước mặt. Trong trạng thái đó, ta thấy rất rõ lỗi của người kia, và gần như không thấy gì khác.
Đó là lý do lời nói lúc giận thường sắc hơn ý mình. Ta chọn câu gây đau nhất, vì trong khoảnh khắc ấy, làm người kia đau giống như là thắng.
Một anh kể rằng anh từng nhắn cho sếp một tin rất gay gắt sau buổi họp bị phê bình trước mặt cả phòng. Gửi xong năm phút anh đã hối hận. Anh mất gần một năm để lấy lại sự tin tưởng mà một tin nhắn đã làm mất.
Cơn giận thường lên rất nhanh và cũng hạ khá nhanh nếu ta không thổi thêm vào nó. Vài phút đầu là lúc nguy hiểm nhất.
Những quyết định nên hoãn
Không phải quyết định nào cũng cần hoãn. Chọn món ăn trưa lúc mệt thì không sao. Nhưng có những loại quyết định nên có quy tắc riêng.
Thứ nhất là những quyết định khó đảo ngược: nghỉ việc, chia tay, bán tài sản, ký hợp đồng lớn, vay tiền. Thứ hai là những lời nói khó rút lại: tin nhắn gay gắt, bài đăng công khai, câu nói với con lúc đang bực. Thứ ba là những khoản chi lớn không có trong dự định.
Với những loại đó, hãy áp dụng quy tắc ngủ một đêm. Viết ra những gì muốn nói, muốn làm, nhưng chưa gửi, chưa ký. Sáng hôm sau đọc lại. Nếu vẫn thấy đúng, làm. Thường thì bạn sẽ sửa lại vài chỗ, hoặc bỏ hẳn.
Quy tắc này không làm bạn yếu đuối hay thiếu quyết đoán. Nó chỉ cho phiên bản tỉnh táo của bạn được quyền lên tiếng.
Hạ nhiệt trong vài phút
Khi thấy mình đang giận, việc đầu tiên là nhận ra nó. Nói thầm trong đầu: mình đang giận. Chỉ việc gọi tên đã tạo ra một chút khoảng cách giữa bạn và cơn giận.
Tiếp theo là rời khỏi tình huống nếu có thể. Xin phép ra ngoài một lát, đi rửa mặt, đi bộ một vòng. Với người thân, có thể hẹn trước một câu báo hiệu: anh cần mười phút, lát mình nói tiếp. Câu đó không phải bỏ chạy, mà là bảo vệ cuộc nói chuyện.
Thở chậm cũng giúp. Hít vào bằng mũi, thở ra dài hơn hít vào, lặp lại vài lần. Hơi thở ra dài giúp cơ thể dịu xuống.
Khi đã bình tĩnh, quay lại vấn đề. Lúc đó bạn vẫn có quyền không đồng ý, vẫn có quyền nói điều mình không vui, nhưng nói theo cách mà ngày mai mình không phải xin lỗi.
Lỡ quyết định sai rồi thì sửa thế nào?
Ai cũng sẽ có lần lỡ lời, lỡ tay. Điều quan trọng là sửa sớm. Một lời xin lỗi trong ngày dễ được đón nhận hơn nhiều so với một lời xin lỗi sau một tuần im lặng.
Xin lỗi cho đúng là nói rõ mình sai ở đâu, không kèm chữ nhưng. Anh xin lỗi vì đã nói nặng lời lúc chiều, đó là cách nói không đúng. Đừng biến lời xin lỗi thành lời giải thích vì sao mình có lý do để giận.
Với quyết định tiền bạc, hãy xem có cách nào giảm thiệt hại: trả lại món đồ, huỷ đơn hàng, thương lượng lại. Rồi rút kinh nghiệm cụ thể, ví dụ tắt ứng dụng mua sắm sau mười giờ tối.
Mỗi lần nhận ra mình đã quyết sai lúc mệt hay giận là một lần hiểu mình hơn. Dần dần, bạn sẽ nhận ra tín hiệu sớm hơn, và dừng lại trước khi bấm gửi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao buổi tối dễ mua sắm linh tinh?
Buổi tối đầu óc mệt sau cả ngày, khả năng cân nhắc giảm và nhu cầu tự thưởng tăng. Tắt ứng dụng mua sắm sau một giờ nhất định hoặc để đồ trong giỏ qua đêm giúp bớt mua vội.
Quy tắc ngủ một đêm là gì?
Là hoãn những quyết định lớn hoặc lời nói khó rút lại tới sáng hôm sau. Viết ra trước nhưng chưa gửi, đọc lại khi đã nghỉ ngơi rồi mới quyết.
Làm sao kiềm chế khi đang giận con?
Nói với con rằng bố mẹ cần bình tĩnh một chút, rời khỏi phòng vài phút, thở chậm, rồi quay lại nói chuyện. Con học được cách xử lý cơn giận từ chính cách bố mẹ làm.
Đói có thật sự làm người ta cáu hơn?
Nhiều người nhận thấy mình dễ cáu khi đói. Ăn đúng bữa và tránh bàn chuyện căng thẳng khi cả nhà đang đói là cách đơn giản để bớt cãi nhau.
Giận thường xuyên có cần gặp chuyên gia không?
Nếu cơn giận đến thường xuyên, khó kiểm soát và làm tổn hại các mối quan hệ hay công việc, nên gặp chuyên gia tâm lý để tìm hiểu nguyên nhân và cách xử lý phù hợp.
