Khi nhận một người trẻ học việc, người thợ lâu năm phải gọi tên những điều tay mình đã biết mà chưa từng nói ra, trả lời những câu vì sao chưa ai hỏi bao giờ, và nhìn lại cách làm của chính mình. Vì thế, dạy nghề cũng là một cách học lại nghề, có khi là cách học sâu nhất.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Loạt tập về học suốt đời phần lớn nói về người đi học. Tập này đổi phía: nói về người dạy, nhất là những người đã có tuổi, có nghề, và đang đứng trước một người học trò.
Bác thợ mộc và cậu học trò hỏi nhiều
Hình dung một bác thợ mộc gần sáu mươi, làm nghề hơn bốn mươi năm. Con cái không theo nghề. Một ngày, đứa cháu họ hai mươi tuổi xin theo bác học. Bác mừng, nhưng cũng lo, vì bác chưa dạy ai bao giờ, bác chỉ biết làm.
Cậu cháu hỏi rất nhiều. Sao bác bào theo chiều này mà không theo chiều kia. Sao gỗ này phải phơi lâu hơn gỗ kia. Sao mộng này phải khít đúng chừng này. Có những câu bác trả lời ngay, có những câu bác ngẩn ra, vì bác làm theo cảm giác tay từ hồi nào, chưa từng nghĩ tới lý do.
Có tối bác ngồi một mình trong xưởng, cầm cái bào, thử đi thử lại theo hai chiều, để tự tìm ra vì sao mình lại chọn chiều đó. Bác tìm ra, hôm sau giảng cho cháu, cháu hiểu ngay.
Bác kể rằng một năm dạy cháu, bác hiểu nghề mình hơn cả mười năm trước đó cộng lại.
Gọi tên những điều tay đã biết
Người làm nghề lâu năm có rất nhiều hiểu biết nằm trong tay, trong mắt, trong tai: biết gỗ khô vừa khi gõ nghe tiếng thế nào, biết mối hàn ngon khi nhìn màu thế nào, biết bột đủ khi sờ thấy thế nào. Những hiểu biết đó rất quý, nhưng thường không thành lời.
Khi dạy, mình buộc phải tìm lời cho chúng. Có khi không tìm được ngay, phải dùng so sánh: tiếng gõ phải đanh như gõ vào cái chén sứ, không bộp như gõ vào cái thùng giấy. Chính việc tìm lời giúp mình hiểu rõ hơn mình đang làm gì.
Nhiều người thợ giỏi chọn cách dạy bằng cho xem, bảo học trò nhìn rồi làm theo. Cách đó vẫn có giá trị. Nhưng nếu thêm được lời giải thích, học trò học nhanh hơn, và chính mình cũng thêm hiểu.
Một mẹo là ghi lại những câu giải thích nào học trò hiểu ngay. Lâu dần, mình có một bộ lời dạy cho nghề của mình, có khi đủ để viết thành một cuốn sổ truyền lại.
Chịu được câu hỏi vì sao
Người trẻ ngày nay hay hỏi vì sao, nhiều hơn thế hệ trước. Với người thầy quen kiểu cứ làm theo đi, những câu hỏi đó có khi nghe như thiếu tôn trọng, như học trò đang nghi ngờ mình.
Nhưng phần lớn câu hỏi vì sao là dấu hiệu học trò đang muốn hiểu thật, chứ không phải cãi. Người hiểu vì sao sẽ biết xử lý tình huống khác, còn người chỉ làm theo thì gặp chuyện lạ là bí.
Khi không biết câu trả lời, nói thật: bác làm vậy theo thói quen, để bác nghĩ xem vì sao. Câu đó không làm mình mất uy tín, mà cho học trò thấy người thầy cũng là người học.
Và có những câu hỏi vì sao dẫn tới phát hiện rằng cách làm cũ có thể cải thiện. Đó là lúc thầy học ngược từ trò.
Học ngược từ học trò
Người trẻ mang vào xưởng những thứ người thợ già có khi không có: công cụ mới, cách tìm thông tin, cách bán hàng trên mạng, cách chụp ảnh sản phẩm. Cậu cháu của bác thợ mộc chỉ bác dùng điện thoại để chụp ảnh những món đồ đẹp nhất, đưa lên cho khách xem.
Bác kể ban đầu bác ngại, nghĩ mình là thầy mà lại đi học trò. Rồi bác thấy chuyện đó tự nhiên như việc hai người cùng làm một cái bàn, người lo chân, người lo mặt.
Mối quan hệ thầy trò hai chiều thường bền hơn. Học trò thấy mình được tôn trọng, được đóng góp. Thầy thấy mình còn đang lớn lên, không chỉ là người truyền lại.
Người lớn tuổi dạy nghề mà chịu học ngược, cái nghề của mình cũng được làm mới, sống được thêm một thế hệ.
Dạy để nghề không mất
Nhiều nghề thủ công, nghề truyền thống, nghề kỹ thuật cũ đang thiếu người học. Người thợ lâu năm nếu không truyền lại thì khi nghỉ, cả một vốn hiểu biết đi theo mình.
Không cần phải mở lớp lớn. Một người học trò, một đứa cháu, một người hàng xóm có lòng, là đủ để nghề sống tiếp. Ghi lại những gì mình biết, bằng chữ, bằng ảnh, bằng video nếu được, cũng là một cách truyền nghề.
Và dạy nghề có khi mang lại cho người thợ già một niềm vui mà làm nghề một mình không có: niềm vui nhìn người khác làm được điều mình làm, có khi còn làm tốt hơn mình.
Bác thợ mộc kể, ngày cậu cháu đóng xong cái tủ đầu tiên một mình, bác đứng nhìn rất lâu. Bác nói cái tủ đó có mấy chỗ chưa khéo, nhưng bác thấy đẹp hơn mọi cái bác từng làm.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dạy người khác giúp mình hiểu nghề hơn?
Vì khi dạy, bạn phải tìm lời cho những điều tay đã quen làm, trả lời những câu vì sao chưa từng nghĩ tới, và nhìn lại cách làm của mình.
Người thợ không giỏi nói thì dạy nghề thế nào?
Có thể dạy bằng cho xem và để học trò làm rồi sửa. Dần dần thử tìm những so sánh đơn giản để giải thích, ghi lại những câu học trò hiểu nhanh.
Học trò hỏi vì sao mà mình không biết thì trả lời sao?
Nói thật là mình làm theo thói quen và sẽ tìm hiểu thêm. Câu trả lời trung thực giữ được uy tín và cho học trò thấy người thầy cũng học.
Người thầy lớn tuổi có nên học từ học trò không?
Nên. Người trẻ có thể chỉ cho bạn công cụ mới, cách quảng bá sản phẩm, cách tìm thông tin. Quan hệ thầy trò hai chiều thường bền hơn.
Không có ai học nghề thì làm sao giữ nghề?
Ghi lại kinh nghiệm bằng chữ, ảnh hoặc video, và tìm những người có lòng dù là người thân hay hàng xóm. Một học trò cũng đủ để nghề sống tiếp.
