Tự học một môn khi không có thầy, việc đầu tiên nên làm là vẽ bản đồ cho môn đó: môn có những phần chính nào, học phần nào trước, câu hỏi đầu tiên mình muốn trả lời là gì và mình sẽ tự kiểm tra bằng cách nào. Có bản đồ rồi thì không bị lạc giữa hàng trăm tài liệu trên mạng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Người tự học thường không thiếu tài liệu, mà thiếu hướng đi. Tập này nói về cách dựng hướng đi đó trước khi lao vào học.
Vì sao tự học hay bị lạc?
Khi có thầy, thầy đã làm sẵn phần khó nhất: chọn cái gì học trước, cái gì học sau, cái gì bỏ qua được. Tự học thì bạn phải tự làm phần đó, mà lại làm khi mình còn chưa biết gì về môn ấy. Nghe như một vòng luẩn quẩn.
Hệ quả thường thấy là học lộn xộn. Hôm nay xem một video nâng cao vì tiêu đề hấp dẫn, mai đọc một bài cơ bản, ngày kia lại nhảy sang một chủ đề khác. Sau một tháng, kiến thức là những mảnh rời không nối được với nhau.
Một lý do nữa là tài liệu quá nhiều. Mỗi người trên mạng có một lộ trình riêng, ai cũng nói của mình là tốt nhất. Đọc so sánh các lộ trình mất cả tuần mà chưa học được chữ nào.
Vẽ bản đồ không giải quyết hết những chuyện này, nhưng nó cho bạn một chỗ để quay về mỗi khi thấy lạc.
Vẽ bản đồ môn học bằng một tờ giấy
Lấy một tờ giấy to. Ở giữa ghi tên môn, chẳng hạn kế toán cơ bản, chụp ảnh, hay làm vườn trên sân thượng. Xung quanh, ghi ra những phần lớn mà bạn đoán môn đó có. Ban đầu đoán sai cũng không sao.
Để đoán cho đúng hơn, hãy xem mục lục của hai ba cuốn sách nhập môn, hoặc đề cương của một khoá học cơ bản. Không cần đọc nội dung, chỉ xem các chương được chia thế nào. Những phần xuất hiện ở cả ba nguồn thường là phần cốt lõi.
Sau đó nối các phần bằng mũi tên theo thứ tự: phần nào cần biết trước để hiểu phần sau. Với chụp ảnh chẳng hạn, phải hiểu ánh sáng trước rồi mới tới chuyện chỉnh độ mở hay tốc độ màn trập một cách có ý nghĩa.
Tờ bản đồ này sẽ thay đổi khi bạn học. Cứ vài tuần, sửa lại một lần. Nhìn bản đồ được sửa dần dần, bạn cũng thấy rõ mình đã hiểu môn đó hơn trước bao nhiêu.
Chọn một tài liệu chính, đừng chọn mười
Sau khi có bản đồ, chọn một tài liệu chính đi kèm suốt chặng đầu: một cuốn sách nhập môn, một khoá học có thứ tự rõ, hoặc một loạt bài của một người làm nghề thật. Tài liệu chính giúp bạn có một mạch xuyên suốt.
Những nguồn khác chỉ dùng để tra thêm khi gặp chỗ không hiểu, chứ không phải để học song song. Học song song ba nguồn thường làm bạn rối vì mỗi nguồn dùng cách gọi khác nhau cho cùng một thứ.
Khi chọn tài liệu chính, ưu tiên nguồn có tác giả rõ ràng, có làm nghề thật, có lời giải thích vì sao chứ không chỉ có mẹo. Một nguồn chỉ cho mẹo mà không giải thích thì học nhanh nhưng gặp tình huống khác là không xử lý được.
Nếu đọc vài chương mà thấy tài liệu chính quá khó hoặc quá dễ, đổi cũng được. Chỉ đừng đổi chỉ vì vừa thấy một tài liệu khác được quảng cáo hay hơn.
Bắt đầu bằng một câu hỏi thật và tự kiểm tra
Thay vì bắt đầu từ chương một một cách thụ động, hãy đặt một câu hỏi thật mà bạn muốn trả lời. Với kế toán cơ bản, câu hỏi có thể là cửa hàng nhỏ của mình tháng này thật sự lãi hay lỗ. Với làm vườn, câu hỏi là vì sao cây cà chua ra hoa mà không đậu trái.
Câu hỏi thật làm việc học có hướng. Mỗi chương đọc, bạn hỏi chương này giúp mình trả lời câu hỏi kia tới đâu. Phần nào chưa liên quan thì đọc lướt, quay lại sau.
Còn tự kiểm tra, cách đơn giản nhất là sau mỗi buổi, đóng tài liệu lại và viết ra những gì mình nhớ được, hoặc làm một bài tập nhỏ mà không nhìn đáp án. Chỗ nào không làm được là chỗ cần học lại.
Không có thầy chấm, bạn phải tự làm người chấm. Hãy chấm thật lòng, không tự an ủi rằng chắc mình hiểu rồi.
Khi nào tự học không đủ và cần người chỉ?
Tự học có giới hạn. Có những môn mà sai một động tác là hỏng, hoặc nguy hiểm, như điện, bơi lội, lái xe, nấu ăn với dầu nóng. Những thứ đó nên có người chỉ tận tay, ít nhất ở giai đoạn đầu.
Cũng có lúc bạn bị kẹt ở một chỗ cả tuần không qua được. Đó là lúc một câu hỏi với người đã biết có thể tiết kiệm hàng chục giờ. Người chỉ không cần là thầy chính thức, có thể là một người làm nghề, một nhóm học trên mạng có người am hiểu.
Và khi bạn muốn được công nhận, như có chứng chỉ hay bằng cấp, thì phải theo chương trình chính thức. Tự học vẫn giúp bạn vào chương trình đó với nền tốt hơn.
Tự học và học với thầy không đối lập nhau. Người tự học giỏi thường là người biết lúc nào nên hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Tự học có thể thay thế đi học không?
Với nhiều kiến thức và kỹ năng phục vụ đời sống thì có thể. Với những môn cần thực hành an toàn, cần phản hồi trực tiếp hoặc cần bằng cấp thì tự học nên đi kèm người hướng dẫn hoặc chương trình chính thức.
Làm sao chọn được tài liệu tự học tốt?
Ưu tiên nguồn có tác giả làm nghề thật, có giải thích lý do chứ không chỉ có mẹo, và có thứ tự rõ ràng từ cơ bản tới nâng cao. Xem mục lục của vài nguồn để đối chiếu phần cốt lõi.
Tự học mà không có ai kiểm tra thì sao biết mình tiến bộ?
Tự kiểm tra bằng cách đóng tài liệu và viết lại điều đã học, làm bài tập không nhìn đáp án, hoặc áp dụng vào một việc thật. Ghi lại mỗi tuần để so sánh.
Bị kẹt ở một chỗ khó khi tự học thì làm gì?
Thử tra thêm ở một nguồn khác có cách giải thích khác, rồi nếu vẫn kẹt sau vài ngày thì hỏi người đã biết. Một câu hỏi đúng lúc thường tiết kiệm rất nhiều thời gian.
Nên tự học mỗi ngày hay dồn vào cuối tuần?
Học ngắn và đều trong tuần thường giúp nhớ lâu hơn học dồn. Cuối tuần có thể dành cho phần thực hành dài hơn hoặc làm một dự án nhỏ.
