Thờ cúng tổ tiên là cách người Việt tưởng nhớ ông bà, cha mẹ và những người đã khuất trong dòng họ, qua bàn thờ gia tiên trong nhà, qua ngày giỗ và nén nhang ngày rằm, mùng một. Cốt lõi của tục này là lòng biết ơn và nhớ nguồn, nên nó hoàn toàn có thể được giữ một cách giản dị, không cần mê tín hay tốn kém.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ trong nhiều ngôi nhà Việt, dù là căn hộ chung cư nhỏ hay ngôi nhà gỗ ở quê, vẫn có một góc trang trọng nhất dành cho bàn thờ. Tập này mình kể về góc nhà ấy, và về điều nó giữ cho các gia đình.
Bàn thờ gia tiên, góc trang trọng nhất trong nhà
Ở nhiều gia đình Việt, bàn thờ gia tiên được đặt ở nơi trang trọng nhất, thường là gian giữa hoặc chỗ cao, sạch sẽ, yên tĩnh. Trên bàn thờ có bát hương, ảnh hoặc bài vị của người đã khuất, đôi đèn hay đôi nến, lọ hoa, đĩa quả.
Cách bày bàn thờ khác nhau theo vùng miền, theo gia đình, theo điều kiện nhà ở. Có nhà có cả một gian thờ riêng, có căn hộ nhỏ chỉ có một chiếc kệ treo tường. Điều quan trọng không phải là to hay nhỏ, mà là sự sạch sẽ và lòng thành.
Bàn thờ là nơi con cháu thắp nén nhang, kể với ông bà những chuyện lớn trong nhà: đứa cháu đỗ đại học, ai đó cưới vợ, gả chồng, ai đó đi xa. Đó là một cách giữ người đã khuất ở lại trong đời sống gia đình.
Với trẻ con, bàn thờ cũng là nơi đầu tiên được nghe kể về ông bà, cụ kỵ mà chúng chưa từng gặp. Những câu chuyện ấy là sợi dây nối các thế hệ.
Ngày giỗ, dịp con cháu tụ họp
Ngày giỗ là ngày mất của một người trong gia đình, được tính theo âm lịch. Vào ngày ấy, con cháu làm một mâm cơm dâng lên bàn thờ, thắp nhang tưởng nhớ, rồi cùng ngồi ăn với nhau.
Với nhiều gia đình, ngày giỗ quan trọng không kém ngày Tết. Con cháu ở xa cố gắng về, họ hàng nội ngoại gặp nhau. Có những người anh em họ chỉ gặp nhau mỗi năm vài lần, vào đúng những ngày giỗ.
Mâm cơm ngày giỗ thường là những món người đã khuất từng thích, hay những món truyền thống của vùng miền. Người nấu vừa nấu vừa kể: bà ngày xưa thích món này lắm. Món ăn trở thành một cách nhớ.
Điều quý nhất của ngày giỗ có lẽ không phải mâm cỗ, mà là cuộc tụ họp. Người đã khuất, theo một cách nào đó, vẫn đang gom con cháu về bên nhau.
Nén nhang ngày rằm, mùng một và mời ông bà ăn Tết
Nhiều gia đình có thói quen thắp nhang vào ngày rằm và mùng một âm lịch hằng tháng, có nhà thêm hoa tươi, đĩa quả. Đó là những lần nhắc nhở nhỏ, giữ cho bàn thờ luôn ấm hương.
Dịp Tết là lúc việc thờ cúng tổ tiên trang trọng nhất. Chiều ba mươi Tết, nhiều nhà làm lễ mời ông bà, tổ tiên về ăn Tết cùng con cháu. Sau mấy ngày Tết, thường vào những ngày đầu năm tuỳ từng nhà, từng vùng, lại có lễ tiễn ông bà.
Những nghi lễ ấy, dù cách làm khác nhau, đều mang chung một ý: trong những ngày đoàn tụ nhất của năm, người đã khuất cũng được coi như đang có mặt.
Với người trẻ ở xa, không về được nhà, một nén nhang trên chiếc kệ nhỏ ở căn phòng thuê, hay chỉ một phút lặng nghĩ về ông bà, cũng là một cách giữ phong tục theo hoàn cảnh của mình.
Uống nước nhớ nguồn
Cốt lõi của thờ cúng tổ tiên là lòng biết ơn. Mình có mặt trên đời, có mái nhà, có cái tên, có những bài học, là nhờ những người đi trước. Thờ cúng là cách nói lời cảm ơn với họ.
Phong tục này cũng nhắc người sống về trách nhiệm. Khi biết ông bà, cha mẹ mình đã sống thế nào, đã vất vả ra sao, người ta có thêm lý do để sống tử tế, để không làm xấu mặt gia đình.
Nhiều gia đình giữ gia phả, ghi lại tên tuổi, ngày mất, nơi an nghỉ của các thế hệ. Việc này giúp con cháu sau này biết mình từ đâu tới, dù sống ở bất cứ nơi đâu.
Và có lẽ cách nhớ nguồn đẹp nhất là đối xử tốt với ông bà, cha mẹ khi họ còn sống. Một mâm cỗ lớn sau khi người đã mất không thay được những bữa cơm giản dị bên họ hôm nay.
Giữ giản dị, tránh mê tín và tốn kém
Có một xu hướng đáng lo là thờ cúng ngày càng tốn kém: mâm cao cỗ đầy vượt quá khả năng, đốt rất nhiều vàng mã, có khi là cả những đồ hàng mã to và đắt. Nhiều gia đình vay mượn chỉ để làm cho bằng người.
Tổ tiên, nếu được hỏi, có lẽ không muốn con cháu vì mình mà nợ nần. Một mâm cơm vừa phải, sạch sẽ, nấu bằng tấm lòng, đã trọn vẹn ý nghĩa. Đốt vàng mã quá nhiều còn gây khói bụi, nguy cơ cháy nổ trong khu dân cư đông đúc.
Cũng nên tỉnh táo với những lời đồn đoán mang màu mê tín: phải cúng thế này mới tránh được hạn, phải làm lễ tốn kém mới được phù hộ. Thờ cúng tổ tiên là để tưởng nhớ, không phải để mặc cả với điều may rủi.
Mỗi gia đình, mỗi tôn giáo có cách tưởng nhớ người đã khuất khác nhau, và những cách ấy đều đáng tôn trọng. Điều chung nhất, có lẽ, là lòng nhớ ơn, và một nén nhang thắp lên bằng lòng thành thì không cần to hay đắt.
Câu hỏi thường gặp
Thờ cúng tổ tiên có ý nghĩa gì?
Thờ cúng tổ tiên là cách người Việt bày tỏ lòng biết ơn và tưởng nhớ ông bà, cha mẹ đã khuất, giữ sợi dây gắn kết giữa các thế hệ trong gia đình.
Ngày giỗ được tính theo lịch nào?
Ngày giỗ thường được tính theo ngày mất âm lịch của người đã khuất, và con cháu tụ họp vào ngày đó hằng năm để làm lễ tưởng nhớ.
Có bắt buộc phải thắp nhang ngày rằm, mùng một không?
Không bắt buộc, đó là thói quen của nhiều gia đình. Mỗi nhà có thể giữ theo điều kiện và niềm tin của mình, quan trọng nhất là lòng thành.
Ở chung cư nhỏ có thể đặt bàn thờ thế nào?
Có thể dùng một kệ thờ treo tường hoặc một góc nhỏ sạch sẽ, yên tĩnh. Nhiều gia đình hỏi ý kiến người lớn trong họ để bày cho phù hợp với phong tục nhà mình.
Làm sao để thờ cúng không tốn kém?
Chuẩn bị mâm cúng vừa phải theo khả năng, hạn chế đốt vàng mã, không vay mượn để làm lễ và tránh tin theo những lời khuyên mê tín đòi hỏi lễ lạt tốn kém.
