Ở tuổi hai mươi, chọn việc học được nhiều thường đáng giá hơn chọn việc lương cao hơn một chút, nếu mình tính theo mười năm chứ không theo từng tháng. Nhưng đó không phải luật cứng: hoàn cảnh mỗi người khác nhau, và có những lúc tiền phải được đặt lên trước, điều đó hoàn toàn chính đáng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình đưa bạn tới một quán trà đá vỉa hè, nơi hai cô bạn cùng lớp gặp lại sau một năm ra trường. Một người chọn việc trả cao, một người chọn việc học được nhiều. Cả hai là nhân vật hư cấu, và mình không định nói ai đúng ai sai.
Hai cốc trà đá, hai lựa chọn
Hà làm bán hàng cho một công ty phân phối, lương cộng thưởng khá cao so với bạn bè. Mai làm trợ lý ở một văn phòng thiết kế nhỏ, lương chỉ bằng hơn một nửa của Hà, nhưng được theo sát một kiến trúc sư giỏi.
Hà hỏi Mai: lương thế sao mày sống nổi. Mai cười: cũng chật, tao ở ghép, nấu cơm mang đi. Nhưng một năm nay tao học được nhiều hơn bốn năm đại học. Hà im một lúc rồi bảo: tao thì tiền đủ tiêu, nhưng dạo này cứ thấy ngày nào cũng giống ngày nào.
Mình dừng ở đây để nói một điều. Cả hai lựa chọn đều có giá. Hà đổi sự mới mẻ lấy sự đủ đầy. Mai đổi sự đủ đầy lấy sự mới mẻ. Không ai được tất cả.
Câu hỏi không phải là lựa chọn nào tốt hơn nói chung, mà là lựa chọn nào hợp với từng người ở thời điểm này, và mỗi người có biết rõ mình đang đổi cái gì lấy cái gì không.
Tính theo tháng và tính theo mười năm
Nếu tính theo tháng, việc lương cao thắng rõ ràng. Mỗi tháng Hà có nhiều tiền hơn, để dành được nhiều hơn, gửi về nhà được nhiều hơn. Điều đó rất thật và rất quan trọng.
Nhưng nếu thử tính theo mười năm, bức tranh có thể khác. Những năm đầu đời đi làm là lúc mình học nhanh nhất, vì mọi thứ còn mới và mình còn ít gánh nặng. Những kỹ năng, những người thầy, những thói quen làm việc học được lúc này sẽ cộng dồn và quyết định mình đi xa tới đâu.
Một người học được nhiều ở năm năm đầu thường có nhiều lựa chọn hơn ở năm năm sau. Họ đổi được việc tốt hơn, nhận được vai trò lớn hơn, đôi khi tự làm chủ. Khoản lương thấp ban đầu được bù lại về sau, nhưng không có gì bảo đảm chắc chắn.
Mình dùng chữ thường và có thể vì mình không muốn hứa. Học được nhiều không tự động thành tiền. Nó tăng cơ hội, còn việc nắm lấy cơ hội vẫn là ở mình.
Khi tiền phải đi trước
Hà kể thêm: nhà tao còn khoản nợ, em tao sắp vào đại học. Tao không có lựa chọn ngồi học việc lương thấp như mày. Mai gật đầu, không nói gì.
Đây là điều mình muốn nhấn mạnh. Lời khuyên hãy chọn việc học được nhiều nghe rất hay, nhưng nó giả định bạn có một chỗ dựa để chịu được những năm lương thấp. Không phải ai cũng có. Nếu gia đình cần bạn, chọn việc lương cao là một lựa chọn có trách nhiệm, không phải là thiển cận.
Trong trường hợp ấy, bạn vẫn có thể tìm cách học trong khi làm việc lương cao. Chọn trong những việc trả tốt, việc nào có người giỏi để học theo. Dành một phần thu nhập và thời gian cho một khoá học, một kỹ năng mới. Học chậm hơn, nhưng vẫn học.
Ngược lại, người chọn việc học được nhiều cũng cần tính kỹ: mình chịu được bao lâu với mức lương này, có khoản dự phòng không, có làm thêm được không. Học mà nợ nần chồng chất thì cũng khó học yên.
Đâu là một việc học được nhiều
Mai bảo: mà nói thật, không phải việc lương thấp nào cũng học được nhiều đâu. Tao có đứa bạn làm việc lương thấp mà suốt ngày chỉ photo tài liệu, chẳng học được gì. Đúng vậy.
Một việc học được nhiều thường có vài dấu hiệu. Có người giỏi hơn mình hẳn để quan sát và hỏi. Được giao việc thật, có trách nhiệm thật, chứ không chỉ việc vặt mãi. Được góp ý thường xuyên. Và được tiếp xúc với nhiều mảng của công việc.
Trước khi nhận việc, bạn có thể hỏi: người mới ở đây sau sáu tháng thường làm được gì. Ai sẽ là người hướng dẫn mình. Câu trả lời cho bạn biết nhiều hơn mọi lời quảng cáo về môi trường học hỏi.
Còn việc lương cao, cũng nên hỏi: lương cao vì đâu. Vì công việc đòi kỹ năng hiếm, hay vì nó vất vả, áp lực, ít ai chịu nổi lâu. Biết lý do giúp bạn đoán được mình sẽ ở đó được bao lâu.
Một năm sau nữa
Chiều hôm ấy hai cô gái chia tay, mỗi người mang về một câu hỏi. Hà bắt đầu học thêm một khoá về phân tích thị trường vào buổi tối, vì nhận ra mình thích hiểu vì sao khách mua. Mai bắt đầu nhận thêm vẽ phối cảnh cho người quen, vì nhận ra mình cần tiền hơn mình tưởng.
Một năm sau gặp lại, Hà được chuyển sang bộ phận kế hoạch, lương vẫn tốt mà công việc mới mẻ hơn. Mai được giao thiết kế phần nội thất cho một công trình nhỏ đầu tiên của riêng mình. Mỗi người đi một đường, nhưng cả hai đều đang lớn lên.
Mình kể câu chuyện này để bạn thấy lựa chọn đầu tiên không khoá chặt bạn. Người chọn tiền có thể thêm học, người chọn học có thể thêm tiền. Điều quan trọng là đừng chọn rồi đứng yên.
Nếu bạn đang đứng giữa hai lời mời, hãy hỏi: năm năm nữa mình muốn làm được gì, và việc nào đưa mình tới đó gần hơn, trong điều kiện thật của nhà mình. Câu trả lời ấy, chỉ bạn mới biết.
Câu hỏi thường gặp
Mới ra trường nên ưu tiên lương hay kinh nghiệm?
Nếu hoàn cảnh cho phép, những năm đầu nên ưu tiên nơi học được nhiều vì kỹ năng sẽ cộng dồn về sau. Nếu gia đình cần thu nhập, chọn lương cao là chính đáng, và bạn vẫn có thể học thêm song song.
Làm sao biết một công việc có học được nhiều không?
Hỏi xem ai sẽ hướng dẫn bạn, người mới sau vài tháng thường làm được gì, có được giao việc thật và được góp ý thường xuyên không. Nói chuyện với người đang làm ở đó cho bạn thông tin thật hơn lời giới thiệu.
Lương thấp mà học được nhiều thì chịu được bao lâu?
Tuỳ khả năng tài chính và mục tiêu của bạn. Hãy tính rõ chi phí sống, có khoản dự phòng, và đặt một mốc để nhìn lại. Khi đã học được phần lớn những gì nơi đó dạy, hãy cân nhắc bước tiếp theo.
Đang làm việc lương cao nhưng nhàm chán có nên đổi?
Trước khi đổi, thử tìm cách học thêm trong công việc hiện tại hoặc ngoài giờ. Nếu thấy mình không còn tiến bộ và có điều kiện tài chính, chuyển sang nơi học được nhiều hơn là lựa chọn đáng cân nhắc.
Có công việc nào vừa lương tốt vừa học được nhiều?
Có, nhưng thường cạnh tranh và đòi hỏi bạn có sẵn một số kỹ năng. Đừng chờ tìm được việc hoàn hảo. Hãy chọn việc nghiêng về điều bạn cần nhất lúc này và bù phần còn thiếu bằng cách khác.
