Xấu hổ vì giọng quê hay vì xuất thân là cảm giác rất nhiều người trẻ từng mang khi lên thành phố. Nhưng giọng nói và gốc gác không phải là điểm trừ cần giấu đi. Chúng là tấm bản đồ những nơi mình đã lớn lên, và khi mình thôi giấu, người khác thường cũng thôi để ý.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cậu trai từ một bản nhỏ trên miền núi xuống thành phố học, và buổi thuyết trình đầu tiên khiến cậu muốn độn thổ. Cậu là nhân vật mình hình dung ra, nhưng cái nóng bừng ở mặt ấy thì rất thật.
Buổi thuyết trình đầu tiên
Đó là môn kỹ năng giao tiếp năm nhất. Mỗi nhóm cử một người lên trình bày. Nhóm của cậu đẩy cậu lên vì cậu làm phần chính. Cậu đứng trước lớp, mở miệng nói câu đầu tiên, và nghe thấy vài tiếng cười khúc khích ở cuối lớp.
Giọng của cậu nặng, có những âm người dưới xuôi nghe lạ. Cậu nói tiếp, nhưng càng nói càng nhỏ, càng nhanh, chỉ mong cho xong. Cô giáo phải nhắc cậu nói to lên. Cả buổi còn lại, cậu không dám ngẩng mặt.
Tối hôm đó, cậu tập nói trước gương theo giọng của bạn cùng phòng. Cậu cố bỏ những âm của bản mình. Nghe vẫn lơ lớ, nửa nọ nửa kia. Cậu thấy mình như đang mặc một bộ quần áo không vừa.
Nếu bạn từng có buổi tối như vậy, mình muốn ngồi xuống cạnh bạn một chút. Cảm giác ấy không phải vì bạn kém. Nó đến từ chỗ bạn vừa bước vào một môi trường mới, nơi những điều bình thường của bạn bỗng thành khác biệt.
Những tiếng cười ấy thật ra là gì
Khi bình tĩnh lại, hãy thử nhìn những tiếng cười ấy kỹ hơn. Có thể một vài người cười vì thấy lạ, không có ác ý. Có thể một hai người cười chê thật. Nhưng phần lớn cả lớp, có lẽ, chỉ đang nghe bài trình bày và không nghĩ gì nhiều.
Chúng ta thường phóng to những phản ứng tiêu cực. Một tiếng cười vang trong đầu mình to hơn cả hai mươi người đang gật gù lắng nghe. Đó là cách tâm trí bảo vệ mình, nhưng nó cũng làm mình đau hơn mức cần.
Còn với những người cười chê thật, thì vấn đề nằm ở họ chứ không ở bạn. Chê một người vì giọng nói hay quê quán là thiếu hiểu biết. Bạn không cần đổi mình cho vừa lòng sự thiếu hiểu biết ấy.
Cậu trai của chúng ta về sau mới biết, một bạn ngồi cuối lớp hôm đó cũng từ một tỉnh xa, và cũng sợ tới lượt mình lên nói. Những tiếng cười không phải của bạn ấy, nhưng bạn ấy nhớ mãi cậu đã dám đứng lên.
Rõ ràng quan trọng hơn giống người khác
Có một sự khác nhau giữa đổi giọng cho giống người khác và nói cho rõ để người khác hiểu. Cái đầu làm bạn mệt và mất mình. Cái sau thì là kỹ năng ai cũng nên tập, dù giọng vùng nào.
Cậu bắt đầu tập nói chậm hơn, rõ từng chữ, ngắt câu đúng chỗ, nhìn vào người nghe. Cậu không cố bỏ giọng nữa. Cậu chỉ tập cho những từ khó nghe với người miền khác được phát âm rõ hơn, hoặc thay bằng từ phổ thông khi cần.
Và một điều lạ xảy ra. Khi cậu nói chậm và rõ với giọng của mình, người nghe chú ý hơn. Giọng của cậu thành một nét riêng, dễ nhớ. Có bạn còn bảo nghe cậu kể chuyện như nghe đài.
Người nghe thường không khó chịu với giọng lạ. Họ chỉ khó chịu khi không hiểu. Nói rõ là đủ. Không cần nói giống.
Kể về nơi mình lớn lên
Học kỳ sau, cô giáo cho mỗi người làm một bài trình bày về một chủ đề tự chọn. Cậu chọn kể về bản của mình: mùa lúa trên ruộng bậc thang, phiên chợ, cách người trong bản dựng nhà sàn. Cậu mang theo vài tấm ảnh chụp từ điện thoại.
Lần này cả lớp im phăng phắc. Nhiều bạn chưa từng lên vùng cao. Họ hỏi rất nhiều câu sau bài trình bày. Cậu nhận ra cái nơi mà cậu từng muốn giấu đi, hoá ra là thứ quý nhất cậu mang theo.
Xuất thân của bạn, dù là làng quê, xóm chài, bản nhỏ, hay một con hẻm nghèo ở thành phố, đều cho bạn những hiểu biết người khác không có. Bạn biết những điều về lao động, về sự xoay xở, về cộng đồng, mà sách vở không dạy được.
Đó không phải thứ để giấu. Đó là góc nhìn riêng của bạn, và trong nhiều công việc, góc nhìn riêng là lợi thế.
Đứng thẳng với gốc của mình
Bốn năm sau, cậu ra trường, làm việc cho một tổ chức phát triển cộng đồng ở vùng núi. Cậu nói được tiếng của bản, hiểu phong tục, được bà con tin. Những thứ từng làm cậu xấu hổ giờ là lý do người ta tuyển cậu.
Không phải ai cũng có một cái kết gọn gàng như vậy. Nhưng mình tin điều cốt lõi thì đúng với mọi người: khi bạn thôi dành sức để giấu mình, bạn có thêm sức để làm những việc khác.
Bạn vẫn có thể học thêm cách nói, cách cư xử ở môi trường mới. Học thêm không phải là phản bội gốc gác. Bạn đang mở rộng mình ra, giống như một cái cây mọc thêm cành mà rễ vẫn ở nguyên chỗ cũ.
Lần tới khi bạn đứng trước một đám đông và nghe giọng mình vang lên khác mọi người, hãy nhớ: đó là tiếng của nơi bạn lớn lên. Nói cho rõ, đứng cho thẳng. Có người đang lắng nghe bạn, nhiều hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên sửa giọng địa phương khi lên thành phố?
Không cần đổi giọng cho giống người khác. Điều nên tập là nói chậm, rõ, phát âm rõ những từ dễ gây hiểu nhầm, và dùng từ phổ thông khi cần. Giọng của bạn có thể thành nét riêng dễ nhớ khi bạn nói tự tin.
Làm sao hết tự ti vì xuất thân nghèo hoặc ở quê?
Hãy nhìn vào những hiểu biết và kỹ năng mà hoàn cảnh ấy cho bạn, như sự chịu khó, khả năng xoay xở, hiểu đời sống lao động. Kết bạn với những người tôn trọng bạn và để kết quả học tập, công việc nói thay.
Bị trêu chọc vì giọng nói thì nên phản ứng thế nào?
Nếu là đùa không ác ý, có thể đáp nhẹ nhàng hoặc cười cùng. Nếu là chế giễu lặp lại, hãy nói rõ rằng bạn không thích điều đó. Nếu thành bắt nạt kéo dài, hãy báo với thầy cô, người quản lý hoặc người có trách nhiệm.
Thuyết trình bị run và nói nhanh thì khắc phục sao?
Tập trước nhiều lần với bạn bè, ghi âm để nghe lại, cố ý nói chậm hơn mức bạn thấy tự nhiên, và nhìn vào vài người đang gật đầu. Chuẩn bị kỹ phần mở đầu giúp bạn qua được những giây run nhất.
Giữ bản sắc quê hương khi sống ở thành phố thế nào?
Giữ những nếp nhỏ như món ăn, lời chào, ngày lễ của quê, kể cho bạn bè nghe về nơi mình lớn lên, và giữ liên lạc với người thân. Học thêm cái mới ở thành phố không làm mất gốc, mà giúp bạn mở rộng mình.
