Gánh hàng rong là đôi quang gánh đi khắp phố, bán đủ món từ xôi, bánh mì, bánh giò buổi sáng tới chè, bánh khúc đêm khuya, đi kèm những tiếng rao rất riêng mà ai từng nghe đều nhớ. Những gánh hàng ấy từng nuôi sống bao gia đình, và để lại trong ký ức của nhiều thành phố Việt những âm thanh khó quên.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những buổi tối mất điện ngày xưa, cả nhà ngồi ngoài hiên, rồi từ đầu ngõ vang lên một tiếng rao kéo dài, và tụi trẻ con nhổm dậy xin tiền mẹ. Tập này mình nghe lại những tiếng rao ấy.
Những gánh hàng buổi sáng
Phố cũ thức dậy từ rất sớm, và những người thức dậy sớm hơn cả là người bán hàng rong. Khi trời còn tối, những gánh xôi, gánh bún, gánh bánh đúc đã lên đường, đôi quang gánh kẽo kẹt trên vai.
Gánh hàng là cả một gian bếp thu nhỏ. Một đầu là nồi nước dùng giữ ấm bằng bếp than nhỏ, đầu kia là thúng bún, rổ rau, bát đũa. Người bán có thể dừng ở bất kỳ góc phố nào, hạ gánh xuống, bày mấy chiếc ghế nhựa thấp là thành một quán.
Những món quà sáng ấy thường rẻ, nhanh, và ngon theo kiểu riêng của từng người bán. Khách quen nhớ người bán theo món: bà xôi đầu ngõ, chị bún cổng chợ. Người bán cũng nhớ khách: ai ăn ít hành, ai thích thêm ớt.
Với người đi làm sớm, học sinh đi học vội, những gánh hàng ấy là bữa sáng gần như hằng ngày. Một bát bún nóng ăn vội bên lề đường trong gió lạnh là ký ức của nhiều người.
Tiếng rao, mỗi món một giọng
Mỗi món hàng rong có một tiếng rao riêng. Tiếng rao thường ngắn, kéo dài ở chữ cuối, để người trong nhà, trên gác nghe thấy. Bánh mì nóng đây. Xôi nóng đây. Ai bánh giò nóng không.
Có những tiếng rao gần như hát, lên xuống theo giọng của người bán. Người quê ở vùng nào thì giọng rao mang chút âm điệu của vùng ấy, nên nghe tiếng rao, người phố có khi đoán được người bán từ đâu ra.
Trẻ con trong phố thuộc tiếng rao còn nhanh hơn thuộc bài. Có đứa còn tập rao theo, bị mẹ mắng vì làm ồn. Tiếng rao trở thành một phần của tuổi thơ đô thị.
Có người ví tiếng rao như một chiếc đồng hồ của phố: tiếng rao xôi là sáng sớm, tiếng rao kem là trưa nắng, tiếng rao chè, rao bánh là tối muộn. Nghe tiếng rao là biết giờ.
Gánh hàng nuôi cả một gia đình
Đằng sau mỗi gánh hàng thường là một câu chuyện mưu sinh. Nhiều người bán hàng rong là người từ các vùng quê lên phố, thuê một chỗ ngủ chật hẹp, ngày gánh hàng đi bán, dồn tiền gửi về quê nuôi con ăn học.
Có những người gánh hàng cả đời, từ khi tóc còn xanh tới khi tóc bạc. Đôi vai chai sần, đôi chân đi bộ không biết bao nhiêu cây số mỗi ngày. Con cái họ lớn lên, có đứa thành người có học, nhớ mãi tiếng rao của mẹ.
Nghề hàng rong vất vả và bấp bênh: trời mưa thì vắng khách, có hôm ế cả gánh mang về, có hôm bị nhắc nhở vì bày hàng lấn lối đi. Nhưng nó cũng là cánh cửa cho những người không có vốn lớn, không có cửa hàng.
Lần tới mua một gói xôi hay một ổ bánh mì bên đường, có lẽ bạn sẽ nhìn người bán lâu hơn một chút. Một lời cảm ơn, một nụ cười, với họ có khi là điều quý sau cả buổi đi bộ.
Tiếng rao đêm khuya
Có những tiếng rao chỉ vang lên lúc đêm muộn. Tiếng rao bánh giò, bánh khúc, chè, có khi là tiếng rao bán bánh mì muộn cho người đi làm ca về.
Trong khung cảnh phố đã tắt đèn, tiếng rao kéo dài từ cuối phố này sang cuối phố kia nghe vừa ấm vừa buồn. Nhiều người nói tiếng rao đêm là âm thanh họ nhớ nhất khi xa nhà.
Với người thức khuya làm việc, học bài, tiếng rao đêm là một lời gọi dễ thương: xuống mua một chiếc bánh nóng, đứng nói vài câu với người bán, rồi lên học tiếp.
Những người rao đêm cũng là những người vất vả nhất, đi một mình qua những con phố vắng. Có những khu phố mà người dân quen tới mức để dành cho họ một chỗ trú mưa, một cốc nước.
Hôm nay còn lại gì
Hôm nay, đôi quang gánh nhiều nơi đã được thay bằng xe đạp chở hàng, xe đẩy, xe máy. Tiếng rao bằng giọng thật nhiều khi được thay bằng một chiếc loa nhỏ phát lại câu rao đã thu sẵn, lặp đi lặp lại.
Ở nhiều thành phố, hàng rong cũng phải theo những quy định mới về vỉa hè, về an toàn vệ sinh. Cách bán đổi, chỗ bán đổi, nhưng những món quà rong vẫn còn đó.
Một số người làm du lịch đã đưa gánh hàng rong vào ảnh chụp, vào các chuyến đi bộ khám phá ẩm thực. Hình ảnh đôi quang gánh và chiếc nón lá vẫn là một nét quen của phố Việt trong mắt khách phương xa.
Còn với chúng ta, có lẽ điều còn lại quý nhất là ký ức. Một tiếng rao xôi nóng đây buổi sáng mùa đông, nghe thấy là thấy mình bé lại, thấy mẹ đang gọi xuống ăn sáng.
Câu hỏi thường gặp
Gánh hàng rong thường bán những món gì?
Gánh hàng rong bán rất nhiều món như xôi, bún, bánh đúc, bánh mì, bánh giò, chè, hoa quả, tuỳ thời điểm trong ngày và tuỳ từng vùng.
Vì sao tiếng rao thường kéo dài ở cuối câu?
Kéo dài chữ cuối giúp tiếng rao vang xa, lọt được vào trong nhà và lên các tầng gác, để người mua kịp nghe và gọi lại.
Tiếng rao bằng loa có khác tiếng rao ngày xưa?
Loa giúp người bán đỡ mệt giọng và rao được liên tục, nhưng thiếu đi giọng điệu riêng của từng người. Nhiều người vẫn nhớ tiếng rao bằng giọng thật hơn.
Người bán hàng rong thường là ai?
Nhiều người là lao động từ các vùng quê lên thành phố mưu sinh, cũng có những người dân phố bán quanh khu mình ở. Họ thường làm việc từ rất sớm hoặc tới rất khuya.
Mua đồ ăn hàng rong cần chú ý gì?
Nên chọn người bán giữ đồ ăn sạch sẽ, có nắp đậy, dùng dụng cụ gắp thay vì bốc tay, và ưu tiên đồ được nấu chín, còn nóng.
