Giữ tài khoản mạng an toàn không đòi hỏi giỏi công nghệ, chỉ cần vài thói quen: mật khẩu dài và khác nhau cho những tài khoản quan trọng, bật xác minh hai lớp, không bao giờ đưa mã xác nhận cho ai, cẩn thận với đường link lạ, và cập nhật điện thoại đều đặn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Một chị bán quần áo trên mạng, cả nghìn khách quen theo dõi trang. Một sáng chị thức dậy, không đăng nhập được. Người khác đã đổi mật khẩu, đang dùng trang của chị nhắn khách chuyển tiền đặt hàng. Mất cả tuần chị mới lấy lại được, và mất cả lòng tin của vài khách. Mọi thứ bắt đầu từ một đường link chị bấm vào tối hôm trước. Tập này để điều đó không xảy ra với bạn.
Tài khoản bị chiếm thường bắt đầu từ đâu?
Phần lớn tài khoản không bị chiếm vì kẻ xấu quá giỏi, mà vì mình mở cửa cho họ. Một đường link giả làm trang đăng nhập, mình gõ mật khẩu vào. Một tin nhắn giả làm bạn bè nhờ đọc giúp cái mã, mình đọc. Một mật khẩu dùng chung cho mọi nơi, một nơi bị lộ là lộ hết.
Có khi là do điện thoại cài ứng dụng lạ, được dụ tải về để nhận quà hay xem video. Ứng dụng đó có thể đọc được tin nhắn và mã xác nhận của mình.
Cũng có khi là do mình đăng nhập trên máy lạ, máy ở quán, máy mượn, rồi quên đăng xuất.
Biết những con đường này, mình biết cần đóng cửa nào. Không cần học kỹ thuật phức tạp, chỉ cần thay đổi vài thói quen nhỏ.
Mật khẩu dài, khác nhau cho tài khoản quan trọng
Mật khẩu ngắn, dễ đoán như ngày sinh, số điện thoại, tên con là mật khẩu yếu. Mật khẩu tốt là mật khẩu dài. Một cách dễ nhớ là ghép vài từ không liên quan thành một cụm, thêm chữ số và ký tự đặc biệt mà dịch vụ yêu cầu.
Quan trọng hơn cả độ khó là không dùng chung. Thư điện tử, ngân hàng, mạng xã hội chính, mỗi nơi một mật khẩu riêng. Nếu một trang web nhỏ bị lộ, những tài khoản quan trọng vẫn an toàn.
Thư điện tử là tài khoản quan trọng nhất, vì nó là chìa khoá để lấy lại mật khẩu của mọi tài khoản khác. Hãy bảo vệ nó kỹ nhất.
Nhớ nhiều mật khẩu khó, nên có thể dùng trình quản lý mật khẩu có sẵn trên điện thoại hoặc trình duyệt. Nếu ghi ra giấy, cất giấy ở nơi an toàn trong nhà, không dán lên màn hình hay để trong ví.
Bật xác minh hai lớp và giữ mã cho riêng mình
Xác minh hai lớp nghĩa là ngoài mật khẩu, khi đăng nhập ở máy lạ, dịch vụ sẽ hỏi thêm một mã gửi về điện thoại hoặc một ứng dụng xác thực. Kẻ xấu có mật khẩu mà không có điện thoại của mình thì vẫn không vào được.
Hầu hết mạng xã hội, thư điện tử và ngân hàng đều có chức năng này trong phần cài đặt bảo mật. Nếu không biết bật, nhờ người thân rành công nghệ ngồi cùng làm một lần.
Nhưng xác minh hai lớp chỉ có tác dụng khi mình giữ mã cho riêng mình. Không ai cần mã của bạn, kể cả bạn bè, kể cả người xưng là nhân viên của dịch vụ. Ai hỏi mã là lừa.
Khi bật xác minh hai lớp, dịch vụ thường cho một bộ mã dự phòng. Hãy cất nó ở nơi an toàn, phòng khi mất điện thoại vẫn lấy lại được tài khoản.
Cẩn thận với đường link và tin nhắn lạ
Trước khi bấm vào một đường link, hãy dừng một nhịp. Nó từ đâu tới. Người gửi có phải người quen thật không, hay tài khoản của họ đã bị chiếm. Nội dung có hối thúc mình làm gì gấp không.
Tin nhắn báo trúng thưởng, báo tài khoản bị khoá, báo có đơn hàng lạ, kèm đường link đăng nhập, thường là giả. Nếu lo, hãy tự mở ứng dụng chính thức hoặc tự gõ địa chỉ trang web để kiểm tra, không bấm vào link trong tin nhắn.
Bạn bè nhắn nhờ chuyển tiền, nhờ bình chọn, nhờ đọc mã giúp, hãy gọi điện xác nhận. Tài khoản của họ có thể đang bị người khác dùng.
Chỉ cài ứng dụng từ kho ứng dụng chính thức của điện thoại, và cân nhắc kỹ khi một ứng dụng xin quyền đọc tin nhắn, danh bạ mà không có lý do rõ ràng.
Khi tài khoản đã bị chiếm
Nếu phát hiện tài khoản bị chiếm, bình tĩnh và làm nhanh. Dùng chức năng khôi phục tài khoản của dịch vụ, thường qua thư điện tử hoặc số điện thoại đã đăng ký.
Đổi mật khẩu thư điện tử trước, rồi đổi mật khẩu các tài khoản khác dùng chung mật khẩu cũ. Đăng xuất khỏi mọi thiết bị lạ nếu dịch vụ có chức năng đó.
Báo cho bạn bè, khách hàng qua kênh khác rằng tài khoản của mình đang bị người khác dùng, đừng chuyển tiền hay làm theo tin nhắn từ tài khoản đó.
Nếu có thiệt hại về tiền bạc, báo ngân hàng và cơ quan công an. Sau khi lấy lại được, dành thời gian bật xác minh hai lớp, xem lại mọi tài khoản. Đó là lúc tốt nhất để sửa những thói quen cũ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên đổi mật khẩu một lần?
Quan trọng hơn việc đổi thường xuyên là dùng mật khẩu dài, khác nhau và bật xác minh hai lớp. Hãy đổi ngay khi nghi ngờ bị lộ hoặc khi dịch vụ thông báo có sự cố bảo mật.
Lưu mật khẩu trong trình duyệt có an toàn không?
Trình quản lý mật khẩu có sẵn khá tiện và an toàn hơn việc dùng chung một mật khẩu, với điều kiện điện thoại hay máy tính có khoá màn hình và tài khoản chính được bảo vệ tốt.
Wifi công cộng có nguy hiểm không?
Wifi ở quán xá có thể kém an toàn hơn mạng nhà. Hạn chế đăng nhập ngân hàng hay nhập thông tin quan trọng khi dùng mạng công cộng, dùng mạng di động của mình nếu được.
Người già có cần bật xác minh hai lớp không?
Có, càng nên bật. Nhưng hãy giải thích kỹ để ông bà hiểu không được đọc mã cho ai, và có người thân hỗ trợ khi cần đăng nhập ở máy mới.
Tài khoản mạng xã hội bán hàng nên bảo vệ thêm gì?
Bật xác minh hai lớp cho cả tài khoản cá nhân lẫn trang, chỉ cấp quyền quản trị cho người tin cậy, và định kỳ kiểm tra danh sách người có quyền quản lý trang.
