Khi họ hàng nhờ vả quá nhiều, cách giữ được cả tình lẫn sức là tự xác định trước mình giúp được những gì và đến mức nào, giúp rõ ràng có giới hạn thời gian, từ chối bằng câu ngắn kèm lý do thật mà không cần xin lỗi mãi, và vợ chồng thống nhất với nhau trước khi nhận lời. Giúp người thân là đẹp, nhưng giúp đến kiệt sức thì không ai được lợi.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở nhiều gia đình Việt, người lên thành phố sớm nhất thường thành điểm tựa của cả họ: ở nhờ, đón đưa, đi viện, xin việc. Nếu bạn là điểm tựa ấy và bắt đầu thấy mỏi, tập này dành cho bạn.
Căn hộ thành nhà khách
Mình kể chuyện vợ chồng anh Sơn chị Tâm, ở một căn hộ hai phòng tại Hà Nội. Đây là chuyện minh hoạ. Anh Sơn là người đầu tiên trong họ lên thành phố. Từ đó, cứ ai đi khám bệnh, ai cho con đi thi, ai lên làm giấy tờ, đều ở nhà anh.
Năm ngoái, nhà anh có khách ở gần năm tháng cộng lại. Có đợt cậu em họ ở nhờ chờ xin việc, hai tháng chưa đi. Chị Tâm bắt đầu cáu, anh Sơn thì kẹt giữa vợ và họ hàng, không biết từ chối ai.
Anh Sơn không phải người kém cỏi. Anh chỉ chưa bao giờ đặt câu hỏi: mình giúp được tới đâu. Vì không có câu trả lời, mỗi lời nhờ đều được nhận, cho tới khi gia đình anh bắt đầu rạn.
Giúp đỡ người thân là một nét đẹp. Nhưng nét đẹp ấy chỉ bền khi người giúp còn đủ sức và đủ vui để giúp.
Tự xác định giới hạn trước
Đừng chờ tới lúc có người nhờ mới nghĩ. Hãy ngồi lại, nhất là vợ chồng với nhau, và trả lời vài câu hỏi. Nhà mình có thể cho ở nhờ tối đa bao lâu mỗi lần. Mình có thể đón đưa vào những ngày nào. Có những việc gì mình không nhận, như đứng ra bảo lãnh, cho vay khoản lớn, xin việc nhờ quan hệ.
Anh Sơn và chị Tâm thống nhất: khách ở nhờ tối đa một tuần, trừ trường hợp đi viện. Đón đưa thì cuối tuần được, ngày thường thì không. Xin việc thì chỉ giới thiệu thông tin tuyển dụng, không nhờ vả quen biết.
Có giới hạn rõ, việc trả lời trở nên dễ hơn nhiều. Không còn phải cân nhắc từng lần, không còn cảm giác tội lỗi mơ hồ.
Và giới hạn cũng giúp người nhờ. Họ biết trước điều gì được, điều gì không, để tự sắp xếp, thay vì đến rồi mới thấy ngại.
Giúp có thời hạn và rõ ràng
Khi nhận lời, hãy nói rõ ngay từ đầu. Thay vì cứ lên đi, ở bao lâu cũng được, hãy nói: Em cứ lên ở nhà anh tuần này, cuối tuần anh chở em đi xem mấy phòng trọ gần chỗ làm nhé.
Câu ấy vẫn ấm áp, nhưng đã đặt một mốc. Người ở nhờ hiểu đây là chỗ dừng chân, không phải chỗ ở lâu dài. Nhiều người ở nhờ quá lâu không phải vì vô ý, mà vì không ai nói với họ khi nào là đủ.
Trong thời gian ở nhờ, cũng nên nói nhẹ nhàng những nếp của nhà mình: giờ giấc, việc dọn dẹp, con nhỏ cần ngủ sớm. Nói từ đầu thì dễ hơn để bực rồi mới nói.
Với cậu em họ ở hai tháng, anh Sơn cuối cùng nói thẳng: Anh chị thương em, nhưng nhà chật, cháu sắp thi. Em tìm phòng trọ trong tháng này nhé, anh góp tiền cọc tháng đầu cho em. Cậu em đỏ mặt, nhưng dọn đi trong ba tuần, và hai anh em vẫn vui vẻ.
Từ chối không mất tình
Từ chối người thân khó hơn từ chối người ngoài, vì sợ mang tiếng, sợ bố mẹ buồn, sợ bị nói là lên thành phố rồi quên họ. Nhưng một lời từ chối rõ ràng tốt hơn một lời nhận lời miễn cưỡng rồi làm dở.
Câu từ chối nên ngắn, có lý do thật, và nếu được thì kèm một gợi ý khác. Tuần này nhà anh có việc, không đón khách được. Em thử hỏi nhà nghỉ gần viện, anh gửi em vài chỗ. Không cần xin lỗi năm lần, không cần bịa lý do.
Với những việc mình không bao giờ nhận, như đứng ra bảo lãnh vay tiền, nên nói rõ đó là nguyên tắc của nhà mình, không phải vì người ấy: Vợ chồng anh đã thống nhất không đứng tên bảo lãnh cho ai, em thông cảm.
Nếu bố mẹ ở quê trách, hãy giải thích với bố mẹ hoàn cảnh nhà mình. Người trong cuộc thường hiểu hơn khi biết mình vẫn giúp, chỉ là giúp có giới hạn.
Vợ chồng là một đội
Chuyện họ hàng nhờ vả là một nguồn căng thẳng vợ chồng rất phổ biến. Một người muốn giúp, người kia thấy bị lấn. Hay một người luôn nhận lời mà không hỏi người kia.
Nguyên tắc đơn giản: không nhận lời những việc ảnh hưởng tới cả nhà mà chưa bàn với nhau. Và người của bên nào thì người bên ấy là người nói, nhất là khi phải từ chối. Anh Sơn nói với họ hàng nhà anh, chị Tâm nói với họ hàng nhà chị.
Khi vợ chồng là một đội, mỗi lời từ chối không còn là ý riêng của dâu hay rể, và không ai bị đổ lỗi.
Việc làm được ngay: tối nay, hãy cùng người bạn đời viết ra ba điều nhà mình sẵn lòng giúp họ hàng và một điều nhà mình không nhận. Giữ tờ giấy ấy cho lần nhờ vả tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Họ hàng ở nhờ quá lâu thì nói thế nào cho khéo?
Nói thẳng mà ấm áp, nêu hoàn cảnh nhà mình và một mốc thời gian cụ thể, nếu được thì kèm một sự giúp đỡ khác như góp tiền cọc phòng trọ. Tốt nhất là nói rõ thời hạn ngay từ đầu.
Từ chối người thân có bị coi là vô tình không?
Một lời từ chối rõ ràng, có lý do thật và kèm gợi ý khác thường không làm mất tình. Nhận lời miễn cưỡng rồi làm dở mới dễ gây mất lòng hơn.
Có nên đứng ra bảo lãnh vay tiền cho họ hàng?
Đây là việc có rủi ro lớn, nên vợ chồng cần bàn kỹ và có thể hỏi người hiểu pháp luật. Nhiều gia đình đặt nguyên tắc không bảo lãnh cho ai để tránh khó xử.
Vợ chồng bất đồng chuyện giúp họ hàng thì làm sao?
Thống nhất giới hạn chung trước, không nhận lời việc ảnh hưởng cả nhà khi chưa bàn, và người bên nào thì người ấy nói với họ hàng bên mình.
Bố mẹ ở quê trách vì mình không giúp họ hàng thì sao?
Giải thích với bố mẹ hoàn cảnh thật của nhà mình và những gì mình vẫn đang giúp. Bố mẹ thường hiểu khi biết con không bỏ mặc, chỉ là giúp có giới hạn.
