Hoài nghi là điều tốt khi nó giúp mình suy nghĩ kỹ và không dễ bị lừa. Nhưng khi hoài nghi thành thói quen chê bai mọi sự cố gắng, của người khác lẫn của mình, nó biến thành một tấm khiên để khỏi phải thử, và tuổi trẻ sau tấm khiên ấy thường trôi qua rất nhạt.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cậu sinh viên năm cuối, sáng nào cũng ngồi trên xe máy bên hồ, nhìn người ta chạy bộ và bỉu môi. Cậu là nhân vật hư cấu, và có lẽ ai cũng từng có một giai đoạn như cậu.
Chàng trai bên hồ
Sáng nào cậu cũng đi ngang hồ trên đường tới trường. Có hôm cậu dừng lại, ngồi trên xe, nhìn những người chạy bộ, những bác tập dưỡng sinh, mấy bạn trẻ quay video tập nhảy. Trong đầu cậu chạy một dòng bình luận: chạy để đăng ảnh thôi, tập cho có, nhảy nhót vô bổ.
Với bạn bè cũng vậy. Bạn đăng ký học thêm ngoại ngữ, cậu bảo học làm gì, rồi cũng bỏ. Bạn mở một gian hàng nhỏ, cậu bảo thị trường bão hoà rồi. Bạn viết một bài cảm nghĩ, cậu bảo sến. Cậu thấy mình tỉnh táo, nhìn thấu mọi thứ.
Nhưng có một điều cậu không nói với ai. Đã lâu lắm rồi cậu không bắt đầu một việc gì mới. Cậu muốn học vẽ, muốn tập thể dục, muốn viết, nhưng mỗi lần định bắt đầu, cái giọng bình luận trong đầu lại quay sang chính cậu: làm gì, rồi cũng bỏ, sến.
Cái giọng chê người khác và cái giọng chê mình hoá ra là một. Và nó đang giữ cậu ngồi yên trên chiếc xe máy, nhìn đời trôi qua mặt hồ.
Vì sao tuổi trẻ dễ hoài nghi
Tuổi hai mươi là lúc mình bắt đầu thấy những gì người lớn nói không phải lúc nào cũng đúng. Mình thấy quảng cáo nói quá, thấy những bài học làm giàu rỗng tuếch, thấy những lời hứa không được giữ. Hoài nghi là phản ứng tự nhiên, thậm chí là dấu hiệu mình đang trưởng thành.
Nhưng hoài nghi còn có một lợi ích ngầm mà ít ai nói: nó an toàn. Người chê thì không bao giờ thất bại, vì họ không bao giờ thử. Đứng ngoài bình luận, mình luôn có vẻ thông minh hơn người đang loay hoay trong cuộc.
Đôi khi đằng sau thói chê bai là nỗi sợ. Sợ cố gắng mà không được. Sợ bị cười nếu mình nghiêm túc với một điều gì đó rồi thất bại. Chê trước là cách tự bảo vệ: nếu mọi thứ đều vô nghĩa thì việc mình không làm gì cũng chẳng sao.
Mình không nói điều này để trách. Mình nói để bạn nhìn ra, nếu bạn đang ở đó, rằng tấm khiên này đang lấy đi của bạn nhiều hơn nó che chở.
Hoài nghi để hiểu và hoài nghi để né
Có một phép thử đơn giản để phân biệt. Hoài nghi để hiểu thì đi kèm câu hỏi: điều này có thật không, bằng chứng đâu, mình kiểm tra thế nào. Nó dẫn tới việc tìm hiểu thêm. Hoài nghi để né thì đi kèm kết luận: vô nghĩa, rồi cũng thế thôi. Nó dẫn tới việc dừng lại.
Một người hoài nghi để hiểu nghe bạn kể về khoá học ngoại ngữ sẽ hỏi: khoá đó dạy thế nào, có ai học xong dùng được chưa. Một người hoài nghi để né sẽ nói: học làm gì, rồi cũng bỏ.
Hoài nghi để hiểu là một phẩm chất quý, giúp bạn tránh được những lời mời làm giàu nhanh, những trào lưu rỗng. Hoài nghi để né thì chỉ giúp bạn tránh được một thứ: sự cố gắng.
Lần tới khi nghe giọng bình luận trong đầu vang lên, hãy hỏi: mình đang muốn hiểu, hay đang muốn khỏi phải làm.
Cho phép mình nghiêm túc với một điều nhỏ
Mình gợi ý cậu thử một điều khó với người hay hoài nghi: nghiêm túc với một việc nhỏ, và chịu để người khác thấy mình nghiêm túc. Không phải việc lớn, chỉ cần nhỏ như chạy bộ mười lăm phút mỗi sáng trong một tháng.
Sáng đầu tiên, cậu chạy được một vòng hồ đã thở dốc. Cậu thấy ngượng, cảm giác như ai cũng nhìn mình. Cái giọng quen thuộc vang lên: chạy để làm gì. Nhưng lần này cậu trả lời: để xem sau một tháng mình thấy thế nào.
Hết tháng, cậu chạy được ba vòng. Không có gì to tát. Nhưng cậu nhận ra một cảm giác đã lâu không có: cảm giác của người đang ở trong cuộc, không phải người đứng ngoài. Cậu bắt đầu hiểu vì sao những người chạy bộ sáng nào cũng ra hồ.
Và cậu thấy mình nhìn họ khác đi. Không còn bỉu môi. Cậu biết mỗi người trong số họ cũng từng có buổi sáng đầu tiên thở dốc và ngượng ngùng.
Đổi giọng bình luận thành giọng tò mò
Thói hoài nghi không biến mất trong một ngày. Nhưng cậu bắt đầu tập đổi giọng. Mỗi khi muốn chê điều gì người khác làm, cậu thử hỏi một câu tò mò thay vào đó. Bạn mở gian hàng à, bán gì thế, khách là ai. Có khi câu chuyện mở ra những điều rất hay.
Cậu cũng nhận ra mình được bạn bè quý hơn. Không ai muốn kể chuyện mình cho một người lúc nào cũng sẵn câu chê. Còn người biết hỏi han thì được kể cho nghe nhiều điều.
Nếu cảm giác thấy mọi thứ vô nghĩa không chỉ là thói quen nói, mà là một nỗi trống rỗng nặng nề kéo dài, làm bạn mất hứng với cả những điều từng thích, hãy nói chuyện với người thân và tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó có thể là điều cần được chăm sóc, không chỉ là thái độ.
Tuổi trẻ không cần phải hồn nhiên tin mọi thứ. Nhưng tuổi trẻ cũng đáng được sống trong cuộc chứ không chỉ đứng bên lề bình luận. Hồ vẫn ở đó mỗi sáng. Chỉ là bạn chọn ngồi trên xe hay xỏ giày chạy.
Câu hỏi thường gặp
Hoài nghi có phải là tính xấu không?
Không. Hoài nghi lành mạnh giúp bạn suy nghĩ độc lập và tránh bị lừa. Nó chỉ trở thành vấn đề khi biến thành thói quen chê bai mọi thứ và ngăn bạn thử những điều mới.
Vì sao mình hay chê những người cố gắng?
Đôi khi vì mình sợ cố gắng rồi thất bại, nên chê trước để thấy việc mình không làm là hợp lý. Nhận ra điều này giúp bạn đối diện với nỗi sợ của chính mình thay vì hướng nó ra người khác.
Làm sao bỏ thói quen nói lời tiêu cực?
Mỗi khi muốn chê, thử đổi thành một câu hỏi tò mò. Đồng thời tự mình bắt đầu một việc nhỏ và nghiêm túc với nó. Khi đã ở trong cuộc, bạn sẽ hiểu và tôn trọng nỗ lực của người khác hơn.
Thấy mọi thứ vô nghĩa kéo dài có đáng lo không?
Nếu cảm giác ấy kéo dài nhiều tuần, kèm mất hứng với cả những điều từng thích, mệt mỏi, khó ngủ, hãy tìm gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ và nói với người thân. Đó có thể là dấu hiệu cần được chăm sóc.
Làm sao dám nghiêm túc với một điều mà không sợ bị cười?
Bắt đầu bằng việc nhỏ, đặt mục tiêu ngắn hạn và nói với mình rằng đây là thử nghiệm. Tìm một hai người cùng làm để có bạn đồng hành. Phần lớn người xung quanh không để ý nhiều như mình nghĩ.
