Học đàn bầu ở tuổi năm mươi là một hành trình chậm: những tháng đầu chỉ ra tiếng rè, phải học nghe bằng tai nhiều hơn nhìn bằng mắt, và phải kiên nhẫn với đúng một sợi dây. Nhưng ngày đàn trọn được một câu ru cho cháu nghe thì mọi tháng rè đều đáng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này là một lời kể ngôi thứ nhất, nhân vật hư cấu, một người đàn ông năm mươi tuổi kể lại năm đầu tiên học đàn bầu. Mình để chính giọng kể ấy nói với bạn.
Cây đàn treo trên tường nhà ngoại
Hồi nhỏ, mình hay ngồi dưới chân ông ngoại nghe ông đàn bầu. Cây đàn treo trên tường, chiều nào ông cũng lấy xuống, gảy vài câu vọng cổ, vài câu ru. Tiếng đàn rung rung, lúc lên lúc xuống như có ai đang nói chuyện. Ông mất khi mình mười hai tuổi. Cây đàn theo mẹ về nhà, rồi theo mình về nhà mình.
Bốn mươi năm, cây đàn treo trên tường nhà mình. Mình đi làm, lấy vợ, nuôi con, chưa một lần gảy thử. Năm mình năm mươi, đứa cháu nội đầu tiên ra đời. Một tối bế cháu, mình nhìn lên cây đàn, nghĩ: giá mà mình đàn được một câu ru như ông ngày xưa.
Hôm sau mình đi tìm thầy. Một người thầy dạy nhạc dân tộc gần nhà, nhận dạy người lớn tuổi buổi tối. Thầy nghe mình kể chuyện cây đàn, gật đầu, bảo mang đàn tới.
Thầy lau cây đàn, lên dây lại, gảy thử một tiếng. Tiếng đàn của ông ngoại vang lên trong phòng. Mình đứng lặng.
Ba tháng chỉ có tiếng rè
Đàn bầu chỉ có một dây, nhưng không dễ chút nào. Tiếng đàn chủ yếu là tiếng bồi, phải chạm cạnh bàn tay phải nhẹ vào đúng điểm trên dây ngay lúc gảy. Chạm sai chỗ, sai lúc, sai lực, là ra tiếng rè, tiếng đục, hoặc không ra tiếng.
Ba tháng đầu, mình gần như chỉ ra tiếng rè. Có buổi về nhà, vợ đóng cửa phòng lại, cười bảo anh tha cho cái tai em. Mình cũng cười, nhưng trong lòng nản lắm. Năm mươi tuổi, tay cứng, tai không nhạy như người trẻ.
Thầy bảo mình đừng nghĩ tới bài, chỉ tập một việc: gảy một tiếng cho trong. Mỗi tối nửa tiếng, chỉ gảy đi gảy lại một nốt. Mình làm theo, chán vô cùng, nhưng làm.
Rồi một tối, giữa hàng trăm tiếng rè, có một tiếng trong veo bật ra. Chỉ một tiếng. Mình ngồi im, sợ chạm vào là mất. Tiếng đó giống tiếng đàn của ông.
Học nghe bằng tai
Học đàn bầu, mình phải học lại cách nghe. Cả đời mình học mọi thứ bằng mắt: đọc sổ sách, đọc bản vẽ, đọc hướng dẫn. Đàn bầu bắt mình nhắm mắt lại mà nghe. Nghe tiếng mình gảy có trong không, cao hay thấp, rung có đều không.
Thầy hay đàn một câu ngắn rồi bảo mình đàn lại theo tai, không nhìn tay thầy. Ban đầu mình không bắt được gì. Dần dần, mình nghe ra từng nốt, rồi nghe ra cả chỗ thầy nhấn cái cần đàn để tiếng uốn lên uốn xuống.
Mình nhận ra những năm qua tai mình đã bị bỏ quên. Nghe nhạc thì nghe cho có tiếng, chứ chưa bao giờ ngồi nghe kỹ một tiếng đàn. Học đàn mở lại cho mình một giác quan.
Bây giờ đi đâu nghe tiếng chim, tiếng rao, tiếng mưa, mình hay để ý cao thấp, nhanh chậm. Vợ bảo mình dạo này hay ngẩn ngơ. Mình bảo mình đang nghe.
Câu ru đầu tiên cho cháu
Tới tháng thứ tám, thầy cho mình tập một câu ru đơn giản. Mình tập cả tháng, mỗi tối. Có đoạn uốn tiếng mình làm mãi không được, thầy cầm tay mình chỉ từng chút một độ nhấn của cần đàn.
Một tối chủ nhật, con trai con dâu mang cháu sang chơi. Cháu quấy, không chịu ngủ. Mình lấy đàn xuống, ngồi bên nôi, đàn câu ru. Tiếng đàn chưa hay, có chỗ còn rè. Nhưng cháu nằm im, mắt nhìn lên, rồi từ từ nhắm lại.
Con dâu mình đứng ở cửa, nói nhỏ: bố đàn hay quá. Mình biết là chưa hay. Nhưng mình nghĩ tới ông ngoại, nghĩ tới bốn mươi năm cây đàn treo trên tường, và mình thấy mắt cay cay.
Đó là lần đầu tiên trong đời mình làm một việc chỉ vì thương, không vì tiền, không vì trách nhiệm, không vì ai bảo.
Điều mình muốn nói với người đang do dự
Có nhiều người hỏi mình năm mươi tuổi học đàn có muộn không. Mình không biết trả lời thế nào cho đúng. Mình chỉ biết nếu mình không bắt đầu năm đó, thì năm nay mình cũng sẽ hỏi câu y như vậy, chỉ già hơn một tuổi.
Mình sẽ không bao giờ đàn hay như những người học từ nhỏ. Mình chấp nhận điều đó. Mình học không phải để biểu diễn, mà để có lại một thứ mình đã đánh mất.
Nếu bạn cũng có một cây đàn treo trên tường, một hộp màu cất trong tủ, một ước muốn từ hồi nhỏ, có lẽ đây là lúc lấy nó xuống. Đừng mong ba tháng là giỏi. Mong một tiếng trong là đủ.
Những gì mình kể là một câu chuyện hư cấu. Nhưng mình tin, ở đâu đó, có những người ông, người bà đang ngồi bên nôi, đàn một câu ru còn vụng. Và điều đó đẹp.
Câu hỏi thường gặp
Đàn bầu có khó học không?
Đàn bầu chỉ có một dây nhưng khá khó vì phần lớn âm thanh là tiếng bồi, đòi hỏi chạm đúng điểm, đúng lúc. Người mới thường mất một thời gian mới ra tiếng trong.
Năm mươi tuổi học nhạc cụ có muộn không?
Không muộn để học cho mình vui và để chơi được những bài đơn giản. Có thể khó đạt trình độ biểu diễn, nhưng niềm vui khi học là thật.
Học nhạc cụ dân tộc nên tìm thầy ở đâu?
Có thể hỏi ở nhà văn hoá, câu lạc bộ nhạc dân tộc, trung tâm dạy nhạc hoặc những người chơi đàn lâu năm trong vùng. Nên hỏi trước xem thầy có nhận người lớn tuổi không.
Mỗi ngày tập đàn bao lâu là đủ?
Với người mới, tập ngắn mà đều mỗi ngày thường tốt hơn tập dài vài buổi một tuần. Hỏi thầy để có bài tập phù hợp với tay mình.
Câu chuyện người học đàn bầu có thật không?
Đây là lời kể hư cấu do Kho Sách Nói viết, dựng từ những hình ảnh quen thuộc về người lớn tuổi học nhạc, không phải một người cụ thể có thật.
