Học lại một kỹ năng đã mai một, như chơi đàn, bơi, nói một ngoại ngữ từng học, thường nhanh hơn học một thứ hoàn toàn mới, vì cái nền cũ vẫn còn nằm đâu đó trong tay và trong đầu. Điều cần là bắt đầu thấp hơn mức mình nghĩ, chịu được cảm giác hụt hẫng của những buổi đầu, và tập đều thay vì cố lấy lại phong độ ngày xưa ngay lập tức.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ ở góc nhà bạn cũng có một thứ như thế: cây đàn phủ bụi, đôi giày chạy, cuốn vở tiếng Pháp hồi đại học. Tập này dành cho những thứ đó.
Cây đàn trong phòng khách
Hình dung một chị hồi nhỏ học đàn piano được mấy năm, đánh khá. Rồi thi đại học, đi làm, lấy chồng, có con. Cây đàn theo chị về nhà mới, đứng trong phòng khách làm chỗ đặt khung ảnh. Hai mươi năm, chị không mở nắp.
Một hôm con gái chị bắt đầu học đàn. Con tập một bài đơn giản, chị ngồi nghe, rồi bỗng nhận ra tay mình đang gõ nhẹ lên đùi theo nhịp. Tối đó, khi cả nhà ngủ, chị mở nắp đàn, đặt tay lên phím.
Chị đánh thử một bài ngày xưa thuộc lòng. Ngón tay vấp liên tục, sai nốt, sai nhịp. Chị thấy xấu hổ dù không có ai nghe. Chị đóng nắp đàn, nghĩ thôi bỏ đi, mất hết rồi.
Nhưng sáng hôm sau, chị lại mở. Lần này chị không đánh bài cũ, chị đánh mấy âm giai đơn giản nhất, chậm rãi. Và chị thấy tay mình nhớ ra nhiều thứ hơn chị tưởng.
Vì sao học lại thường nhanh hơn học mới?
Những kỹ năng đã tập kỹ thường để lại dấu vết lâu dài. Người ta hay nói tới chuyện đi xe đạp: nhiều năm không đi, leo lên vẫn giữ được thăng bằng sau một chút loạng choạng. Đàn, bơi, gõ phím, nói ngoại ngữ cũng có phần giống vậy, dù mức độ giữ lại khác nhau tuỳ người và tuỳ kỹ năng.
Cái mất đi thường là độ nhanh, độ chính xác, sức bền của tay chân, và những chi tiết cụ thể như từng bài nhạc, từng từ vựng. Cái còn lại là hiểu biết nền: cách đọc nốt, cảm giác nhịp, cấu trúc câu.
Vì thế người học lại không cần đi lại từng bước như người mới. Họ thường lướt nhanh qua phần nền, rồi chậm lại ở phần kỹ thuật cần tập lại cho tay chân.
Biết điều này giúp mình bớt nản. Những buổi đầu vấp váp không có nghĩa là mất hết, mà là phần nền đang được đánh thức.
Bắt đầu thấp hơn mức mình nghĩ
Cái bẫy lớn nhất khi học lại là lấy mình của ngày xưa làm chuẩn. Chị kia nhớ hồi mười lăm tuổi chị đánh được bài khó, nên muốn bắt đầu luôn từ bài khó. Bắt đầu như vậy thì buổi nào cũng thất bại, và thất bại liên tục làm người ta bỏ.
Tốt hơn là lùi lại vài bậc. Bắt đầu bằng những bài tập dễ, những bài nhạc đơn giản, những câu giao tiếp cơ bản. Nếu thấy quá dễ thì tiến nhanh lên, đó là điều vui. Còn bắt đầu quá cao rồi phải lùi xuống thì nản.
Với kỹ năng thể chất như bơi, chạy, nhảy, việc bắt đầu thấp còn là chuyện an toàn. Cơ thể hai mươi năm sau không còn như cũ. Hãy tập nhẹ, tăng dần, và hỏi bác sĩ nếu bạn có vấn đề về tim, khớp hay huyết áp.
Bắt đầu thấp không phải là hạ thấp mình. Đó là tôn trọng khoảng thời gian đã trôi qua.
Chịu được cảm giác hụt hẫng
Có một cảm giác rất riêng của người học lại mà người học mới không có: hụt hẫng. Người học mới không biết mình có thể làm tốt tới đâu. Người học lại thì biết, vì đã từng làm được, nên mỗi lần vấp là một lần nhắc nhở về cái đã mất.
Cảm giác này có thể kèm theo tiếc nuối: giá mà mình đừng bỏ. Đó là cảm xúc thật, không cần đẩy đi. Nhưng cũng đừng để nó điều khiển mình. Tiếc nuối về hai mươi năm đã qua không làm hai mươi năm đó quay lại, còn tập hôm nay thì làm tay mình khá hơn ngày mai.
Một cách đỡ hụt hẫng là đặt mục tiêu mới, không phải mục tiêu lấy lại cái cũ. Thay vì muốn đánh được như hồi mười lăm tuổi, hãy muốn đánh được một bài mình thích để đàn cho con nghe vào dịp Tết.
Mục tiêu mới gắn với đời sống hiện tại, nên mỗi bước tiến đều là một niềm vui, không phải chỉ là trả nợ quá khứ.
Tập đều và tìm lại niềm vui ngày cũ
Học lại cũng cần đều đặn như học mới, có khi còn cần hơn, vì những buổi đầu dễ nản. Mười lăm hai mươi phút mỗi ngày thường hiệu quả hơn hai tiếng một tuần.
Nếu có thể, tìm lại người thầy cũ, hoặc một người dạy mới để nghe mình chơi và chỉ ra những thói quen sai có thể đã hình thành. Tự học lại dễ mang theo cả những lỗi ngày xưa.
Và hãy nhớ lại vì sao ngày xưa mình thích kỹ năng đó. Có khi là cảm giác tay lướt trên phím, có khi là cái mát của nước khi bơi. Tìm lại được niềm vui ban đầu thì việc tập sẽ nhẹ hơn rất nhiều.
Chị trong câu chuyện ban đầu, sau vài tháng, đánh được một bài cùng con gái, bốn tay trên một cây đàn. Chị bảo đó là buổi tối chị thấy hai mươi năm không mất đi đâu cả.
Câu hỏi thường gặp
Bỏ đàn hai mươi năm còn chơi lại được không?
Thường được, vì hiểu biết nền như đọc nốt, cảm nhịp vẫn còn. Độ nhanh và độ chính xác của ngón tay cần thời gian tập lại, nên hãy bắt đầu bằng bài dễ.
Học lại có nhanh hơn học từ đầu không?
Nhiều người thấy nhanh hơn ở phần nền, vì kiến thức cũ được đánh thức. Phần kỹ thuật tay chân thì vẫn cần tập đều, tuỳ kỹ năng và thời gian đã bỏ.
Tập lại thể thao sau nhiều năm cần chú ý gì?
Bắt đầu nhẹ, tăng dần, khởi động kỹ, và hỏi bác sĩ nếu có bệnh về tim, khớp hay huyết áp. Cơ thể hiện tại khác nhiều so với nhiều năm trước.
Hụt hẫng vì không còn giỏi như xưa thì làm sao?
Đặt một mục tiêu mới gắn với đời sống hôm nay thay vì cố lấy lại phong độ cũ. Mỗi bước tiến với mục tiêu mới sẽ là niềm vui chứ không phải nỗi tiếc.
Có nên tìm thầy khi học lại không?
Nên, ít nhất vài buổi, để người dạy chỉ ra những thói quen sai có thể đã có từ trước. Tự học lại dễ mang theo cả những lỗi cũ.
