Khởi nghiệp ở tuổi hai mươi hai có một lợi thế lớn là mình còn ít gánh nặng, ngã thì đứng dậy dễ hơn. Nhưng nó cũng có cái bẫy là thiếu kinh nghiệm nên dễ mất nhiều hơn cần. Cách khôn ngoan là thử thật nhỏ, biết trước mình chịu mất được tới đâu, và coi mỗi lần vấp là một bài học có giá.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cậu thanh niên hai mươi hai tuổi bắt đầu bằng một chiếc xe đẩy bán cà phê trên vỉa hè. Cậu là nhân vật hư cấu, và mình sẽ không hứa với bạn rằng câu chuyện nào cũng có cái kết như cậu.
Chiếc xe đẩy đầu tiên
Cậu tốt nghiệp ngành quản trị, đi làm văn phòng được nửa năm thì thấy ngột ngạt. Cậu mê cà phê, từ thời sinh viên đã hay tự rang, tự pha cho bạn bè. Cậu muốn mở một quán cà phê của riêng mình.
Ý định ban đầu của cậu khá lớn: thuê mặt bằng, sửa sang đẹp, mua máy pha xịn. Cậu tính sẽ vay thêm bố mẹ và vài người quen. May mắn là trước khi làm, cậu đi hỏi một bà chị từng mở rồi đóng hai quán. Chị chỉ hỏi cậu một câu: em đã bán được cốc cà phê nào cho người lạ chưa.
Cậu chưa. Toàn pha cho bạn bè, mà bạn bè thì khen. Chị bảo: vậy em chưa biết người ta có chịu trả tiền cho cà phê của em không. Đi thử đã, rồi hẵng thuê nhà.
Câu hỏi ấy làm cậu đổi kế hoạch. Thay vì một quán, cậu mua một chiếc xe đẩy cũ, sửa lại, đặt ở một góc phố gần mấy toà văn phòng, bán từ sáu giờ tới chín giờ sáng.
Vì sao nên thử thật nhỏ
Thử nhỏ có một lý do đơn giản: ý tưởng nào trong đầu cũng đẹp, nhưng chỉ khi đem ra đời thật mình mới biết nó đúng tới đâu. Bạn bè khen là một chuyện, người lạ móc ví ra trả là chuyện khác.
Với chiếc xe đẩy, cậu học được rất nhiều điều mà một quán lớn sẽ dạy cậu bằng giá đắt hơn nhiều. Cậu biết khách văn phòng thích uống gì, giờ nào đông, ngày mưa vắng ra sao. Cậu biết món mình tâm đắc nhất lại không bán chạy, còn món đơn giản nhất thì khách gọi nhiều nhất.
Cậu cũng học được những việc không ai nói trước. Giữ vệ sinh khi bán vỉa hè, hỏi về quy định của phường, đối phó với ngày nắng gắt, xử lý khi hết hàng sớm. Mỗi điều ấy, nếu học ở một quán đã đầu tư lớn, có thể phải trả bằng rất nhiều tiền.
Thử nhỏ không phải là thiếu tham vọng. Nó là cách tôn trọng tham vọng của mình, bằng cách không để nó chết sớm vì một sai lầm có thể tránh được.
Biết trước mình chịu mất được bao nhiêu
Trước khi mua xe đẩy, cậu làm một việc mà mình nghĩ ai khởi nghiệp cũng nên làm: viết ra con số tối đa mình chấp nhận mất nếu mọi thứ hỏng hết. Không phải con số mình hy vọng kiếm được, mà con số mình chịu mất mà vẫn sống ổn, vẫn không nợ nần, vẫn không kéo gia đình vào.
Với cậu, đó là số tiền để dành của chính cậu từ nửa năm đi làm. Cậu tự hứa sẽ không vay ai, không dùng tiền của bố mẹ cho lần thử đầu tiên này.
Biết trước mức chịu mất giúp bạn ngủ ngon hơn và quyết định tỉnh táo hơn. Khi mọi thứ không như ý, bạn không bị cái nỗi sợ mất trắng kéo vào những quyết định liều lĩnh, như vay thêm để gỡ.
Mình cũng muốn nhắc: hãy rất cẩn trọng với việc vay mượn để khởi nghiệp ở tuổi này, nhất là vay của người thân bằng tình cảm hay vay những khoản lãi cao. Nếu cần, hãy tìm hiểu kỹ và hỏi người có chuyên môn về tài chính trước khi ký bất cứ điều gì.
Những lần vấp
Không phải mọi thứ đều suôn sẻ. Tháng thứ hai, cậu bị nhắc nhở vì đặt xe lấn lối đi, phải tìm chỗ khác. Chỗ mới vắng hơn hẳn, doanh thu tụt. Có những sáng cậu bán chưa được chục cốc, ngồi nhìn phố mà nghĩ hay là mình sai rồi.
Tháng thứ tư, cậu thử thêm món bánh mì để bán kèm. Bánh nhập về không bán hết, phải bỏ. Cậu mất một khoản, nhỏ thôi, nhưng xót.
Mỗi lần vấp, cậu ghi lại vào sổ: chuyện gì xảy ra, vì sao, lần sau làm khác thế nào. Cuốn sổ ấy dày dần. Cậu bảo đó là học phí của cậu, và cậu muốn đảm bảo học phí nào cũng đổi được một bài học.
Người khởi nghiệp nào cũng vấp. Khác nhau ở chỗ có người vấp mà học, có người vấp mà chỉ trách hoàn cảnh. Và có người vấp khi đã đặt cược quá lớn, không còn sức để đứng dậy học tiếp.
Một năm sau chiếc xe đẩy
Sau một năm, cậu đã có khách quen, biết rõ món nào bán chạy, biết giá nào khách chịu. Lúc này cậu mới thuê một quầy nhỏ ở tầng trệt một toà nhà, vẫn bán mang đi là chính. Quy mô vẫn nhỏ, nhưng lần này cậu bước lên dựa trên những gì đã biết chắc.
Mình kể câu chuyện này không phải để nói ai thử nhỏ cũng thành công. Có người thử nhỏ và nhận ra ý tưởng không đi được. Đó cũng là một kết quả tốt, vì họ chỉ mất một ít thay vì mất tất cả.
Cũng không phải ai cũng hợp với việc tự kinh doanh. Có người thử rồi nhận ra mình thích làm cho một tổ chức hơn, thích có đồng nghiệp, có hệ thống. Biết điều đó ở tuổi hai mươi hai là một món quà, không phải một thất bại.
Nếu bạn đang ấp ủ một ý tưởng, hãy tự hỏi: phiên bản nhỏ nhất của nó là gì, phiên bản mình có thể thử trong một tháng với số tiền mình chịu mất được. Bắt đầu từ đó. Chiếc xe đẩy của bạn có thể là một trang bán hàng, một gian hàng cuối tuần, một lớp học nhỏ. Miễn là thật, và có người lạ trả tiền.
Câu hỏi thường gặp
Có nên khởi nghiệp ngay sau khi tốt nghiệp?
Có thể, nếu bạn bắt đầu nhỏ, không vay nợ lớn và chấp nhận coi đó là giai đoạn học hỏi. Đi làm vài năm trước cũng có lợi vì bạn học được cách vận hành, có thêm vốn và quan hệ. Không có con đường nào đúng cho tất cả.
Thử nghiệm ý tưởng kinh doanh nhỏ như thế nào?
Tìm phiên bản đơn giản nhất của ý tưởng mà bạn có thể bán thử cho người lạ trong vài tuần với chi phí thấp, như bán online, bán vỉa hè đúng quy định, gian hàng cuối tuần. Quan sát khách thật mua gì rồi mới mở rộng.
Khởi nghiệp có nên vay tiền người thân?
Cần rất cẩn trọng. Nếu vay, hãy nói rõ rủi ro, thời hạn và cách trả, và chỉ vay số tiền bạn có kế hoạch trả được kể cả khi kinh doanh thất bại. Với lần thử đầu tiên, dùng tiền tự để dành thường an toàn hơn cho cả tiền lẫn tình.
Làm sao biết nên dừng hay tiếp tục kinh doanh?
Đặt trước mức chịu lỗ tối đa và một mốc thời gian để nhìn lại. Nếu đã chạm mức ấy mà không thấy dấu hiệu cải thiện từ khách hàng thật, hãy dừng hoặc thay đổi hướng thay vì đổ thêm tiền để gỡ.
Khởi nghiệp thất bại ở tuổi trẻ có sao không?
Thất bại khi còn trẻ và ở quy mô nhỏ thường là bài học quý, miễn là bạn không ôm nợ lớn. Những kinh nghiệm về khách hàng, tiền bạc và bản thân sẽ có ích cho bất kỳ công việc nào sau này.
