Làm thêm thời sinh viên dạy mình nhiều hơn chuyện kiếm tiền. Mỗi việc làm thêm là một lần thử xem mình hợp với kiểu việc nào, kiểu người nào, kiểu nhịp nào, với điều kiện mình chịu ngồi ghi lại sau mỗi chỗ làm: ở đây mình thích gì, mình ghét gì.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này là lời kể lại của một người nay đã ngoài ba mươi, nhớ về bốn năm đại học làm đủ thứ việc thêm. Người kể là nhân vật mình hình dung ra, những chỗ làm cũng vậy, nhưng bài học thì mình tin là thật.
Quán cơm trưa và đôi chân mỏi
Năm nhất, mình xin làm phục vụ ở một quán cơm gần trường, ca trưa từ mười giờ rưỡi tới hai giờ. Quán đông khủng khiếp. Khách gọi món liên tục, mình chạy bàn tới mỏi rã chân, có hôm đổ cả bát canh lên áo.
Chủ quán là một bà cô nóng tính nhưng tốt bụng. Bà dạy mình nhớ món theo số bàn, dạy mình cách bưng ba đĩa một lúc, dạy mình nói xin lỗi khách cho đúng lúc. Mình học được những thứ mà không giảng đường nào dạy.
Nhưng điều quan trọng nhất mình học được ở quán cơm là về chính mình. Mình nhận ra mình thích nhịp nhanh, thích cảm giác xong việc ngay trước mắt, thích được nói chuyện với nhiều người. Mình cũng nhận ra mình ghét bị la trước mặt người khác, dù biết mình sai.
Hồi đó mình không ghi lại. Mãi tới sau này mình mới tiếc. Vì những điều ấy, nếu được ghi lại, đã có thể giúp mình chọn việc sớm hơn nhiều.
Gia sư và một buổi tối im lặng
Năm hai, mình đi dạy kèm cho một cậu bé lớp bảy. Lương cao hơn quán cơm, giờ giấc nhẹ hơn. Mình tưởng mình sẽ thích. Nhưng sau ba tháng, mình thấy mỗi buổi tối đi dạy là một buổi tối nặng nề.
Cậu bé không ghét học, nhưng rất lặng lẽ. Mình giảng, cậu gật, không hỏi gì. Mình không biết cậu hiểu hay không. Mình nhận ra mình cần phản hồi, cần thấy người đối diện phản ứng. Ngồi với sự im lặng làm mình bồn chồn.
Mình không giỏi ở việc kéo một đứa trẻ lặng lẽ mở lòng. Có những người làm việc đó rất hay, và mình rất phục họ. Còn mình, sau học kỳ ấy, mình biết dạy kèm một một không phải chỗ của mình.
Bỏ một việc làm thêm có lương tốt là điều không dễ. Nhưng mình đã học được một điều rõ ràng về bản thân, và điều đó đáng giá hơn khoản tiền mất đi.
Văn phòng nhỏ và cuốn sổ ghi chép
Năm ba, mình làm trợ lý bán thời gian cho một văn phòng du lịch nhỏ. Mình trả lời điện thoại, sắp lịch tour, gửi thư xác nhận cho khách. Lần này, nhớ tới những bài học trước, mình bắt đầu ghi một cuốn sổ.
Mỗi tối thứ sáu, mình ghi ba dòng. Tuần này việc gì làm mình thấy hào hứng. Việc gì làm mình chán. Mình được khen hay bị góp ý về điều gì. Chỉ ba dòng thôi, mất năm phút.
Sau một học kỳ, đọc lại cuốn sổ, mình thấy một mẫu hình rất rõ. Mình hào hứng nhất khi sắp xếp một chuyến đi phức tạp cho nhiều người, khi giải quyết một sự cố bất ngờ. Mình chán nhất khi phải làm những việc lặp lại y hệt nhau cả ngày.
Cuốn sổ ấy cho mình biết mình hợp với việc điều phối, giải quyết vấn đề, làm với con người. Đó gần như chính là công việc mình làm bây giờ.
Giữ việc học không bị việc làm nuốt mất
Mình cũng phải kể cả mặt không vui. Có một học kỳ mình nhận hai việc làm thêm cùng lúc vì muốn để dành tiền. Kết quả là mình trượt một môn, phải học lại, tốn thêm tiền và thời gian. Tính ra lỗ.
Bài học ấy làm mình đặt ra một luật cho mình: việc làm thêm không được ăn vào giờ học chính, và không được làm mình thiếu ngủ quá ba đêm một tuần. Khi thấy luật bị phá, mình cắt bớt việc.
Mình biết có những bạn làm thêm vì cần tiền thật sự, không phải vì muốn trải nghiệm. Với các bạn ấy, lời khuyên cắt bớt việc nghe thật xa xỉ. Nếu bạn ở hoàn cảnh ấy, hãy thử hỏi phòng công tác sinh viên về học bổng, về các chương trình hỗ trợ, và chọn việc có giờ giấc linh hoạt quanh lịch học.
Làm thêm là để đời sinh viên rộng ra, không phải để nó bị bóp lại. Khi việc làm thêm bắt đầu nuốt mất việc học và sức khoẻ, đó là lúc cần dừng lại tính toán.
Nếu được làm lại
Nếu được làm lại bốn năm ấy, mình vẫn sẽ đi làm thêm. Nhưng mình sẽ ghi sổ từ ngày đầu tiên ở quán cơm. Và mình sẽ chọn việc làm thêm không chỉ theo lương, mà theo câu hỏi: việc này sẽ cho mình biết thêm điều gì về mình.
Mình cũng sẽ thử những việc khác nhau hơn. Một việc tay chân, một việc với trẻ con, một việc văn phòng, một việc bán hàng. Mỗi kiểu việc là một tấm gương khác nhau để soi mình.
Bạn sinh viên ơi, nếu bạn đang đi làm thêm, đừng chỉ đếm tiền cuối tháng. Hãy đếm cả những điều bạn biết thêm về mình. Đó là thứ thu nhập không ai lấy được của bạn.
Và nếu một ngày bạn ngồi phỏng vấn cho công việc đầu tiên, những câu chuyện từ quán cơm, từ lớp dạy kèm, từ văn phòng nhỏ sẽ là những câu chuyện thật nhất bạn có để kể.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên đi làm thêm không?
Có thể, nếu bạn đã quen nhịp học và việc làm thêm không ảnh hưởng nhiều tới giờ học, giấc ngủ. Nhiều người chọn đợi qua học kỳ đầu để thích nghi rồi mới đi làm. Bắt đầu với việc ít giờ và linh hoạt sẽ an toàn hơn.
Nên chọn việc làm thêm theo lương hay theo ngành học?
Nếu cần tiền gấp, lương là ưu tiên chính đáng. Nếu có lựa chọn, hãy cân thêm việc đó giúp bạn học được gì và hiểu thêm gì về bản thân. Việc gần ngành học thường cho bạn câu chuyện tốt để kể khi xin việc sau này.
Làm thêm nhiều có ảnh hưởng việc học không?
Có, nếu nó lấn vào giờ học chính hoặc làm bạn thiếu ngủ kéo dài. Hãy đặt giới hạn số giờ mỗi tuần và theo dõi kết quả học tập. Khi điểm số và sức khoẻ đi xuống, đó là tín hiệu cần giảm việc.
Ghi chép gì sau mỗi việc làm thêm?
Mỗi tuần ghi vài dòng: việc gì làm bạn hào hứng, việc gì làm bạn chán, bạn được khen hay góp ý về điều gì. Sau vài tháng đọc lại, bạn sẽ thấy những mẫu hình cho biết mình hợp với kiểu công việc nào.
Làm sao tránh việc làm thêm lừa đảo?
Cẩn trọng với việc đòi đóng tiền trước, hứa thu nhập cao bất thường cho việc đơn giản, hoặc yêu cầu giữ giấy tờ tuỳ thân. Ưu tiên việc qua người quen giới thiệu hoặc qua trung tâm hỗ trợ sinh viên của trường.
