Làm việc tự do cho bạn quyền chọn việc, chọn khách và chọn giờ, nhưng đi kèm những điều ít ai nói trước: thu nhập lên xuống theo mùa, phải tự tìm khách, tự lo bảo hiểm và nghĩa vụ thuế, và rất dễ làm việc không có giờ kết thúc. Chuẩn bị trước những điều đó là cách để bạn tự do thật, chứ không phải chỉ đổi một ông sếp lấy mười ông khách.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hình ảnh người làm tự do thường là ngồi quán cà phê đẹp, mở máy tính, làm vài tiếng rồi đi chơi. Có những ngày như thế thật. Nhưng cũng có những tháng không có khách nào, và những đêm sửa bài tới hai giờ sáng. Tập này kể cả hai mặt.
Thu nhập lên xuống: cái đầu tiên phải quen
Đi làm công, mỗi tháng có lương vào một ngày cố định. Làm tự do thì có tháng nhiều việc tới mức từ chối bớt, có tháng gần như không có gì. Nhiều ngành còn có mùa: cuối năm đông khách, sau Tết vắng.
Điều này đòi hỏi một cách quản lý tiền khác. Hãy tính chi tiêu thiết yếu mỗi tháng và tự trả lương cho mình một mức cố định từ tài khoản công việc. Tháng nhiều thu thì để dành phần dư, tháng ít thu thì rút từ phần đó.
Trước khi bỏ việc để làm tự do, nên có sẵn một khoản dự phòng đủ sống vài tháng, và tốt nhất là đã có vài khách hàng đều đặn từ khi còn làm công.
Đừng để thu nhập của tháng tốt nhất đánh lừa. Hãy nhìn trung bình của cả năm để biết mình thật sự kiếm được bao nhiêu. Nhiều người mới làm tự do vui mừng vì tháng đầu kiếm gấp đôi lương cũ, rồi tiêu theo con số đó, để tới tháng thứ tư không có khách nào thì hoảng hốt.
Tự tìm khách là một nửa công việc
Người làm tự do không chỉ làm nghề, mà còn làm kinh doanh. Thời gian tìm khách, trao đổi, báo giá, theo dõi thanh toán có thể chiếm một phần đáng kể mỗi tuần, và thời gian đó không ai trả tiền.
Nguồn khách tốt nhất thường là giới thiệu từ khách cũ hài lòng. Vì vậy làm tốt, đúng hẹn, dễ làm việc cùng chính là cách tiếp thị hiệu quả nhất.
Hãy có một chỗ để người khác thấy sản phẩm của mình: một trang giới thiệu, một bộ sản phẩm mẫu, những bài viết chia sẻ chuyên môn. Không cần hoành tráng, chỉ cần rõ ràng.
Đừng phụ thuộc vào một khách hàng lớn duy nhất. Nếu khách đó dừng hợp tác, bạn mất gần hết thu nhập trong một ngày. Giữ vài khách cùng lúc an toàn hơn, kể cả khi điều đó có nghĩa là bận rộn hơn một chút.
Hợp đồng, đặt cọc và chuyện bị trễ tiền
Một trong những chuyện đau đầu nhất của người làm tự do là bị trễ tiền hoặc bị quỵt. Phòng tránh bắt đầu từ trước khi làm.
Luôn có thoả thuận bằng văn bản, dù chỉ là một email ghi rõ phạm vi công việc, số lần sửa, thời hạn, giá và lịch thanh toán. Với việc lớn, có hợp đồng đàng hoàng.
Đề nghị đặt cọc một phần trước khi bắt đầu, nhất là với khách mới. Khách nghiêm túc thường không ngại, còn khách từ chối đặt cọc cũng là một tín hiệu đáng để ý.
Ghi rõ phạm vi để tránh trường hợp sửa mãi không dừng. Một anh làm thiết kế kể rằng từ khi ghi rõ hai lần sửa miễn phí, lần thứ ba tính thêm, khách tự nhiên góp ý kỹ hơn ngay từ đầu, và anh đỡ hẳn những đêm thức trắng.
Bảo hiểm, thuế và những thứ công ty từng lo hộ
Khi đi làm công, công ty lo bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, khấu trừ thuế thu nhập. Khi làm tự do, những việc đó thành việc của bạn.
Hãy tìm hiểu về bảo hiểm y tế và bảo hiểm xã hội tự nguyện, nghĩa vụ thuế thu nhập cá nhân với khoản thu từ làm tự do. Quy định có thể thay đổi, nên hỏi cơ quan thuế, cơ quan bảo hiểm xã hội nơi mình ở, hoặc một người làm kế toán đáng tin.
Lưu giữ giấy tờ thu chi gọn gàng ngay từ đầu. Cuối năm không phải lục lọi, và khi cần chứng minh thu nhập để vay hay làm thủ tục, bạn có sẵn.
Đừng quên ngày nghỉ và ngày ốm không lương. Khi tính giá cho khách, hãy tính cả những ngày đó, cả thời gian tìm khách, chứ không chỉ giờ làm trực tiếp.
Giữ giờ làm và chống cô đơn
Làm ở nhà, không ai bảo bạn bắt đầu hay dừng lại. Có người trì hoãn tới chiều, có người làm liên tục tới khuya. Cả hai đều mệt.
Hãy đặt giờ làm như đi làm thật: bắt đầu lúc nào, nghỉ trưa lúc nào, kết thúc lúc nào. Có một góc làm việc riêng, dù nhỏ, tách khỏi giường và bàn ăn.
Làm tự do lâu dễ thấy cô đơn, thiếu đồng nghiệp để chia sẻ. Tìm một nhóm người làm cùng nghề để trao đổi, thỉnh thoảng làm việc ở không gian chung, hẹn cà phê với bạn cùng ngành.
Tự do thật không phải là không có kỷ luật, mà là được tự chọn kỷ luật của mình. Khi đã chọn được nhịp hợp với mình, làm tự do có thể là một cách sống rất đáng giá.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ việc ngay để làm tự do?
Tốt hơn là bắt đầu song song, có vài khách hàng đều đặn và khoản dự phòng đủ sống vài tháng rồi mới bỏ việc chính thức.
Người làm tự do có phải đóng thuế không?
Có, thu nhập từ làm tự do thường thuộc diện phải kê khai thuế thu nhập cá nhân. Hãy hỏi cơ quan thuế hoặc kế toán để biết cách kê khai đúng.
Làm sao định giá khi mới làm tự do?
Tham khảo giá của người cùng nghề, tính thời gian làm, thời gian tìm khách, chi phí và ngày nghỉ không lương. Đừng định giá quá thấp vì rất khó tăng sau này.
Khách hàng không trả tiền thì làm gì?
Nhắc lịch sự bằng văn bản, dựa vào thoả thuận đã ký, tạm dừng công việc tiếp theo nếu cần. Với khoản lớn, có thể hỏi ý kiến luật sư.
Làm việc tự do có cô đơn không?
Nhiều người thấy cô đơn vì thiếu đồng nghiệp. Tham gia nhóm cùng nghề, làm việc ở không gian chung và hẹn gặp bạn bè đều đặn giúp đỡ hơn.
