Bất kỳ cuộc gọi hay tin nhắn nào hối thúc bạn chuyển tiền gấp, dù người kia xưng là con cháu, bạn thân hay một cơ quan nào đó, đều cần dừng lại và kiểm tra bằng cách tự gọi tới một số điện thoại bạn đã biết từ trước. Nếu đã lỡ chuyển, hãy gọi ngay cho ngân hàng của mình để báo.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mình làm tập này sau khi nghe quá nhiều câu chuyện giống nhau: một bác về hưu, một chị bán hàng, một bạn sinh viên, ai cũng nghĩ mình sẽ không bao giờ bị lừa, cho tới khi bị. Kẻ lừa đảo không nhắm vào người kém hiểu biết, chúng nhắm vào lúc ta vội và lúc ta lo.
Vì sao người tỉnh táo vẫn bị lừa?
Mọi kịch bản lừa chuyển khoản đều có chung một xương sống: tạo ra cảm xúc mạnh và thúc ép thời gian. Con bạn đang cấp cứu cần tiền ngay. Tài khoản của bạn sắp bị khoá. Bạn có liên quan tới một vụ việc và phải chuyển tiền để chứng minh trong sạch.
Khi sợ hãi hay lo lắng, phần não giúp ta suy xét chậm rãi bị lấn át. Ta muốn làm ngay một điều gì đó để cảm giác khó chịu qua đi. Kẻ lừa đảo hiểu rất rõ điều này, nên chúng không bao giờ cho bạn thời gian.
Chúng cũng ngày càng tinh vi. Có thể dùng tài khoản mạng xã hội bị chiếm của chính người quen bạn, gọi bằng giọng nói nghe rất giống, biết tên con bạn, biết bạn đang ở đâu. Những chi tiết đó làm ta tin.
Vì vậy cách phòng không dựa vào việc nhận ra kẻ lừa, mà dựa vào một quy tắc cứng: cứ có chuyện tiền gấp qua điện thoại là dừng lại và kiểm tra bằng đường khác.
Những dấu hiệu cần dừng lại ngay
Dấu hiệu thứ nhất là sự gấp gáp bất thường. Cần chuyển ngay, không kịp giải thích, đừng nói với ai. Người thân thật sự gặp chuyện vẫn sẽ cho bạn vài phút gọi lại.
Dấu hiệu thứ hai là yêu cầu bí mật. Đừng báo cho bố mẹ, đừng nói với vợ, đây là việc tối mật. Một cơ quan làm việc đúng quy trình không bao giờ yêu cầu bạn giấu gia đình hay chuyển tiền vào một tài khoản cá nhân để xác minh.
Dấu hiệu thứ ba là xin mã xác nhận ngân hàng gửi về điện thoại bạn, hay bảo bạn bấm vào một đường dẫn lạ để cập nhật thông tin, hay cài thêm một ứng dụng. Mã xác nhận giống như chìa khoá nhà, không đưa cho ai, kể cả người xưng là nhân viên ngân hàng.
Dấu hiệu thứ tư là đổi kênh liên lạc. Người quen bỗng nhắn qua một tài khoản mới, nói điện thoại cũ hỏng, rồi hỏi vay tiền. Hoặc tài khoản nhận tiền không mang tên người đang nhờ bạn.
Quy tắc dừng lại và gọi lại
Hãy tập cho mình và cho cả nhà một câu cửa miệng: tiền gấp thì gọi lại. Cúp máy, rồi tự bấm số điện thoại mà bạn đã lưu từ trước của người đó. Không gọi lại vào số vừa gọi tới, không bấm vào số trong tin nhắn.
Nếu không liên lạc được với người thân, hãy gọi cho một người khác ở gần họ. Nếu ai đó xưng là cơ quan, hãy tự tìm số điện thoại chính thức của nơi đó, hoặc đến trực tiếp, hoặc hỏi người nhà làm trong ngành.
Một số gia đình còn đặt một câu hỏi bí mật chỉ người nhà biết, ví dụ tên con chó đầu tiên của nhà. Khi có cuộc gọi lạ xưng là con cháu, hỏi câu đó. Cách này đơn giản mà rất hiệu quả.
Đừng ngại mất lòng. Người thân thật sẽ hiểu và còn khen bạn cẩn thận. Kẻ lừa đảo thì sẽ cáu, thúc ép hơn, hoặc biến mất. Cả ba phản ứng ấy đều cho bạn câu trả lời.
Nếu đã lỡ chuyển tiền thì làm gì ngay?
Việc đầu tiên là gọi ngay cho tổng đài của ngân hàng bạn dùng, số in ở mặt sau thẻ hoặc trên trang chính thức của ngân hàng. Báo rằng bạn vừa chuyển tiền do bị lừa, cung cấp thời gian, số tiền, tài khoản nhận. Càng sớm càng có cơ hội.
Nếu bạn đã lộ mã xác nhận hay mật khẩu, hãy đổi mật khẩu, khoá thẻ, khoá ứng dụng ngân hàng tạm thời. Ngân hàng sẽ hướng dẫn cụ thể từng bước.
Tiếp theo, đến cơ quan công an nơi gần nhất để trình báo, mang theo điện thoại, ảnh chụp tin nhắn, lịch sử cuộc gọi, biên lai chuyển khoản. Đừng xoá gì cả, dù cảm thấy xấu hổ.
Và hãy cẩn thận với những lời chào mời lấy lại tiền đã mất. Rất nhiều người bị lừa lần hai bởi chính những kẻ nhận giúp lấy lại tiền rồi đòi phí trước. Mọi việc lấy lại tiền chỉ nên qua ngân hàng và cơ quan chức năng.
Che chắn cho bố mẹ và người lớn tuổi
Người lớn tuổi thường là đích ngắm vì sống một mình nhiều, tin người, ngại hỏi con cháu. Hãy ngồi với bố mẹ, kể lại vài kịch bản lừa đảo bằng chuyện, không bằng lời răn.
Lưu sẵn số các con cháu vào điện thoại bố mẹ với tên dễ nhận. Dặn bố mẹ rằng bất cứ ai gọi đến nói con gặp chuyện, hãy gọi cho chính con trước khi làm gì.
Nếu bố mẹ dùng ứng dụng ngân hàng, cùng bố mẹ đặt hạn mức chuyển tiền mỗi ngày ở mức vừa đủ sinh hoạt. Hạn mức thấp không làm phiền cuộc sống hằng ngày nhưng giới hạn thiệt hại nếu chẳng may bị lừa.
Và nếu bố mẹ đã lỡ bị lừa, đừng trách. Người bị lừa đã đủ đau và xấu hổ rồi. Câu đầu tiên nên là: không sao, mình cùng xử lý. Một người được an ủi sẽ dám kể lần sau, còn một người bị mắng sẽ giấu.
Câu hỏi thường gặp
Ngân hàng có bao giờ gọi xin mã xác nhận không?
Ngân hàng không yêu cầu khách đọc mã xác nhận qua điện thoại. Ai xin mã đó, dù nói giọng chuyên nghiệp tới đâu, bạn cũng nên coi là dấu hiệu lừa đảo và cúp máy.
Lỡ bấm vào đường dẫn lạ nhưng chưa nhập gì thì có sao không?
Rủi ro thấp hơn nhưng vẫn nên cẩn thận. Hãy đóng trang, không nhập thông tin, đổi mật khẩu các tài khoản quan trọng nếu lo lắng, và theo dõi tin nhắn từ ngân hàng trong vài ngày.
Tài khoản mạng xã hội của mình bị chiếm để nhắn vay tiền bạn bè thì làm gì?
Báo ngay cho bạn bè qua kênh khác rằng tài khoản đã bị chiếm, đừng chuyển tiền. Sau đó làm theo hướng dẫn lấy lại tài khoản của nền tảng và bật thêm lớp bảo mật đăng nhập.
Tiền đã chuyển có lấy lại được không?
Không có gì chắc chắn, nhưng báo ngân hàng thật sớm làm tăng cơ hội ngăn chặn. Phần còn lại phụ thuộc vào quá trình xử lý của ngân hàng và cơ quan chức năng.
Làm sao nói với bố mẹ về lừa đảo mà không làm bố mẹ sợ?
Hãy kể như chuyện thời sự, nhẹ nhàng, và đưa ra một quy tắc đơn giản để bố mẹ nhớ. Nhấn mạnh rằng gọi hỏi con không bao giờ là phiền, để bố mẹ yên tâm làm theo.
