Khi thu nhập tháng nhiều tháng ít, cách giữ mình khỏi chới với là sống bằng mức của những tháng thấp, gom phần dư của tháng cao vào một quỹ đệm, rồi mỗi tháng tự trả cho mình một khoản lương đều đặn lấy từ quỹ đó. Tháng nhiều không vung tay, tháng ít không hoảng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này dành cho những ai không có ngày lương cố định: chị bán hàng trên mạng, anh chạy xe giao đồ ăn, bạn thiết kế nhận việc theo dự án, cô thợ may nhận đồ ở nhà. Mình biết cảm giác mở mắt ra đầu tháng mà không biết tháng này sẽ được bao nhiêu. Mình sẽ kể một cách chia tiền giúp những tháng ấy bớt chông chênh.
Vì sao lời khuyên chia lương thông thường không hợp với bạn?
Phần lớn cách chia tiền mà ta hay nghe đều dựa trên một giả định: mỗi tháng có một con số cố định rơi vào tài khoản cùng một ngày. Có con số đó thì chia phần để dành, phần cố định, phần tiêu là xong.
Với người thu nhập lên xuống, con số ấy không tồn tại. Có tháng mùa cưới, đơn hàng dồn dập, có tháng mưa dầm cả tuần, khách vắng như chùa bà đanh. Nếu chia theo tháng nào được bấy nhiêu, thì tháng nhiều bạn sẽ thấy dư dả và nới tay, tháng ít thì khoản cố định như tiền nhà, tiền học của con vẫn phải trả đủ.
Cái khó thật sự không nằm ở việc kiếm ít, mà ở chỗ tâm lý bị kéo theo con số. Tháng được nhiều, ta dễ nghĩ đây là mức bình thường mới. Tháng được ít, ta dễ hoảng và quyết định vội, như vay nóng hay bán tháo hàng.
Vì vậy người thu nhập không đều cần một tầng đệm ở giữa, đứng giữa tiền kiếm được và tiền đem đi tiêu. Tầng đệm ấy làm thay việc của một ông chủ trả lương đều.
Bước đầu tiên: tìm con số của tháng thấp
Hãy lấy giấy bút, ghi lại thu nhập của mình trong khoảng sáu tháng hay một năm gần nhất, càng dài càng tốt. Nếu không nhớ chính xác thì ước chừng, nhìn lại sao kê hay sổ ghi đơn hàng.
Trong những con số đó, hãy nhìn vào nhóm tháng thấp, không phải tháng thấp nhất kiểu đột xuất vì ốm cả tháng, mà là mức thấp thường gặp. Đó là con số bạn gần như chắc chắn kiếm được kể cả khi mọi thứ không thuận.
Tiếp theo, viết ra chi phí sống thiết yếu một tháng: nhà, ăn, điện nước, đi lại, học của con, tiền gửi về cho bố mẹ. Nếu chi phí thiết yếu thấp hơn mức tháng thấp, bạn đang ở vị trí khá vững. Nếu cao hơn, đó là tín hiệu cần xem lại chi phí hoặc tìm thêm một nguồn nhỏ đều đặn.
Con số tháng thấp sẽ là lương mà bạn tự trả cho mình. Nghe có vẻ khắt khe, nhưng chính sự khắt khe này cho bạn sự yên tâm. Bạn sống được bằng nó, và mọi thứ kiếm thêm đều là phần để dành và phần lo cho những tháng khó.
Lập quỹ đệm và tự trả lương cho mình
Hãy mở một tài khoản riêng, gọi nó là quỹ đệm. Mọi tiền kiếm được trong tháng đều chảy vào đây trước, không đi thẳng vào túi tiêu. Đầu mỗi tháng, bạn chuyển từ quỹ đệm sang tài khoản tiêu đúng con số lương đã định.
Tháng nhiều, quỹ đệm phình ra. Tháng ít, quỹ đệm vơi đi nhưng bạn vẫn nhận đủ lương của mình. Cảm giác này rất khác. Bạn không còn bị số đơn hôm nay quyết định tâm trạng của cả tuần.
Một anh chạy xe từng kể rằng trước đây anh tiêu theo ngày, ngày nào chạy được nhiều thì tối về mua thêm đồ nhậu. Từ khi gom hết vào một chỗ và tự rút ra mỗi tuần một khoản bằng nhau, anh thấy mình bớt cáu với vợ con vào những ngày ế khách.
Ban đầu quỹ đệm chưa có gì, nên vài tháng đầu sẽ chật. Hãy cố gắng đừng tiêu hết những tháng cao điểm đầu tiên. Mục tiêu là quỹ đệm đủ để trả lương cho mình qua vài tháng thấp liên tiếp. Đủ rồi thì phần dư thêm mới chuyển sang để dành dài hạn.
Những khoản dễ quên của người làm tự do
Người làm thuê có công ty lo một phần bảo hiểm và có những ngày nghỉ vẫn được trả lương. Người làm tự do thì không. Những ngày ốm, ngày đưa con đi viện, ngày nghỉ Tết đều là ngày không có thu nhập. Hãy tính chúng vào kế hoạch ngay từ đầu.
Thứ hai là tiền dụng cụ và vốn quay vòng. Chiếc xe cần thay lốp, chiếc máy may cần sửa, hàng nhập về cần tiền trước khi bán được. Nếu không tách phần này ra, bạn sẽ tưởng mình lãi nhiều trong khi thực ra đang tiêu vào tiền vốn.
Thứ ba là các khoản đóng theo năm hay theo quý, chẳng hạn bảo hiểm, phí gia hạn, đóng góp cho họ hàng dịp giỗ. Chia chúng cho mười hai và để riêng mỗi tháng thì đến kỳ đóng sẽ không giật mình.
Về thuế và các nghĩa vụ với nhà nước của người kinh doanh nhỏ, mỗi nghề mỗi khác. Bạn nên hỏi trực tiếp cơ quan thuế nơi mình ở hoặc một người làm kế toán đáng tin, đừng chỉ nghe kể lại trên mạng.
Giữ bình tĩnh khi gặp chuỗi tháng ế
Sẽ có lúc vài tháng liền thấp hơn cả mức bạn đã tính. Đây là lúc quỹ đệm phát huy. Nhưng nếu quỹ đệm đang mỏng, hãy làm ba việc theo thứ tự: cắt những khoản không thiết yếu ngay, nói với người trong nhà để cùng thắt lại, và tìm thêm việc nhỏ trong ngắn hạn.
Đừng vội vay để giữ mức sống cũ. Vay để duy trì sinh hoạt khi thu nhập đang giảm thường làm tháng sau nặng hơn tháng trước. Nếu buộc phải vay, chỉ vay ở nơi minh bạch, đọc kỹ điều khoản và hỏi người hiểu chuyện trước khi ký.
Cũng nên tự hỏi thật lòng: tháng ế này là chuyện mùa vụ hay là dấu hiệu nghề đang thay đổi. Nếu là mùa vụ, năm nào cũng lặp, bạn chỉ cần chuẩn bị tốt hơn. Nếu nghề đang co lại, quỹ đệm cho bạn thời gian để học thêm và chuyển hướng mà không phải chạy vội.
Người thu nhập không đều thường giỏi xoay xở hơn mình tưởng. Chỉ cần thêm một cái khung nhỏ, sự giỏi xoay xở ấy sẽ bớt mệt đi rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Nếu tháng thấp nhất còn không đủ chi phí thiết yếu thì sao?
Khi đó vấn đề không nằm ở cách chia mà ở khoảng cách giữa thu và chi. Hãy xem lại khoản chi lớn nhất như tiền nhà, và tìm thêm một nguồn nhỏ nhưng đều để lấp phần thiếu.
Quỹ đệm nên để ở đâu?
Ở một tài khoản tách riêng, rút được khi cần nhưng không nằm ngay trong ví tiêu hằng ngày. Điều quan trọng là bạn không nhìn thấy nó mỗi lần thanh toán, để khỏi bị cám dỗ.
Có nên tự trả lương theo tuần thay vì theo tháng?
Có, nếu bạn quen tiêu theo ngày. Chia lương tháng thành bốn phần bằng nhau và chuyển mỗi tuần một lần giúp dễ kiểm soát hơn với người làm nghề lấy tiền mặt hằng ngày.
Vợ chồng đều thu nhập không đều thì làm thế nào?
Hai người có thể chung một quỹ đệm cho chi tiêu gia đình, mỗi người góp vào theo tỉ lệ thu nhập thực tế của mình. Quan trọng là cùng biết số dư và cùng thống nhất mức lương tháng của cả nhà.
Khi nào thì có thể nâng mức lương tự trả?
Khi quỹ đệm đã đủ dày để qua vài tháng thấp và thu nhập của bạn tăng đều trong một khoảng dài, không phải chỉ một hai tháng may mắn. Tăng từ từ từng chút một an toàn hơn tăng vọt.
