Ở lại quê khi bạn bè đã lên thành phố hết không có nghĩa là mình thua cuộc hay thiếu chí hướng. Ở lại cũng là một lựa chọn đàng hoàng, và người ở lại hoàn toàn có thể lớn lên ngay tại chỗ, nếu chịu học thêm và chịu làm mới những gì mình đang có trong tay.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Hôm nay mình đưa bạn vào một vườn cam vào mùa thu hoạch, nơi một cô gái hai mươi bốn tuổi đã chọn ở lại khi cả nhóm bạn thân đi hết. Cô là nhân vật hư cấu, và câu chuyện này dành cho những người ở lại.
Mùa cam năm ấy
Năm cô học xong trung cấp nông nghiệp, cả nhóm bạn thân năm đứa đều khăn gói lên thành phố. Đứa vào khu công nghiệp, đứa đi học tiếp, đứa làm bán hàng. Còn cô ở lại, vì bố vừa ốm một trận dài, vườn cam ba sào không ai trông.
Ban đầu cô nghĩ chỉ ở lại một năm cho bố khoẻ. Rồi một năm thành ba năm. Mỗi dịp Tết, bạn bè về quê, áo quần mới, kể chuyện quán xá, chuyện công ty. Cô ngồi nghe, cười, mà trong lòng có một nỗi gì đó giống như bị bỏ lại trên sân ga.
Họ hàng cũng có những câu khiến cô chạnh lòng. Con gái học hành mà ở nhà làm vườn thì phí. Sao không lên phố như con nhà kia. Những câu ấy không ác ý, nhưng chúng cứ đọng lại.
Nếu bạn cũng đang là người ở lại, mình muốn bạn biết nỗi chạnh lòng ấy là có thật và dễ hiểu. Nhưng nó không phải là thước đo đúng cho giá trị con đường bạn đang đi.
Đi không phải lúc nào cũng hơn ở
Có một câu chuyện ngầm trong nhiều làng quê rằng đi là giỏi, ở là kém. Người có chí thì đi, người không có gì mới ở lại. Câu chuyện ấy từng có lý do, khi quê nghèo và thành phố là nơi duy nhất có việc. Nhưng nó không còn đúng hoàn toàn.
Những người bạn của cô ở thành phố cũng có những khó khăn mà họ ít kể khi về Tết. Phòng trọ chật, ca làm dài, tiền thuê nhà ăn gần hết lương, nhớ nhà. Họ đi là đúng với họ, nhưng không có nghĩa con đường ấy đẹp hơn con đường của cô.
Còn ở quê, cô có những thứ mà nhiều người ở phố thèm: không khí, đất đai, gia đình, sự gắn bó với cộng đồng. Và quê hôm nay khác quê mười năm trước. Có điện, có mạng, có đường lớn, có thể bán hàng đi khắp nơi.
Điều quan trọng không phải là đi hay ở, mà là ở đâu mình cũng đang lớn lên. Người đi mà dậm chân tại chỗ không hơn người ở mà mỗi năm một khác.
Lớn lên ngay tại chỗ
Năm thứ ba ở lại, cô quyết định không coi việc ở nhà là tạm nữa. Cô bắt đầu học. Cô tham gia các buổi tập huấn của trạm khuyến nông, xin đi xem những vườn cam làm tốt ở xã bên. Cô học cách chăm cây ít dùng thuốc hơn, cách ghi chép mùa vụ.
Cô học cả những thứ ngoài vườn. Cô học chụp ảnh cam cho đẹp, học viết vài dòng giới thiệu, học bán hàng qua mạng cho khách ở thành phố. Mấy người bạn trên phố thành khách đầu tiên của cô, rồi giới thiệu cho đồng nghiệp.
Mùa cam năm ấy, lần đầu tiên nhà cô không phải bán hết cho thương lái với giá họ đặt. Một phần cam đi thẳng tới người ăn, giá tốt hơn, và cô nhận được những lời nhắn cảm ơn từ những người chưa từng gặp.
Lớn lên tại chỗ nghĩa là như vậy. Không phải đổi nơi ở, mà đổi cách làm, đổi cách nghĩ, mở rộng những gì mình đang có. Và người ở lại có một lợi thế lớn: họ hiểu đất, hiểu người ở chính nơi ấy hơn bất kỳ ai từ ngoài vào.
Giữ mình không bị bỏ lại
Ở lại cũng có một rủi ro thật: dễ thu mình, dễ quen với nhịp cũ, dễ để những năm tháng trôi qua mà không học thêm gì. Nỗi sợ bị bỏ lại không hoàn toàn vô lý.
Cô giữ mình bằng vài thói quen. Mỗi năm học một điều mới, có khi là một kỹ thuật trồng, có khi là một kỹ năng bán hàng. Mỗi tháng nói chuyện với ít nhất một người làm nghề giống mình ở nơi khác. Mỗi mùa ghi lại mình đã làm khác gì so với mùa trước.
Cô cũng giữ liên lạc với nhóm bạn trên phố, không phải để so, mà để nghe, để biết người ở phố cần gì, thích gì. Những cuộc trò chuyện ấy cho cô nhiều ý tưởng hơn cô nghĩ.
Ở lại không có nghĩa là đóng cửa. Người ở lại khôn ngoan là người để cửa mở cả hai chiều: đón cái mới vào và đưa cái của mình ra.
Tết năm thứ năm
Tết năm thứ năm, nhóm bạn lại về. Lần này, mấy đứa ngồi ở hiên nhà cô, ăn cam vườn, hỏi han về chuyện bán hàng. Một đứa bảo đang tính về quê, chán cảnh phòng trọ rồi, hỏi cô có cần người phụ không.
Cô không thấy mình thắng ai cả. Cô chỉ thấy lạ là nỗi chạnh lòng ngày nào đã biến mất từ lúc nào không hay. Có lẽ từ lúc cô thôi coi việc ở lại là chờ, và bắt đầu coi nó là sống.
Bố cô giờ đã khoẻ, ngồi ở đầu hiên nghe tụi trẻ nói chuyện. Ông hay bảo khách: con bé nhà này nó làm vườn khác hẳn thời bố nó ngày xưa. Cô biết đó là lời khen lớn nhất ông dành cho cô.
Nếu bạn đang là người ở lại, hãy nhìn khu vườn, cửa tiệm, xưởng nhỏ, hay bất cứ điều gì bạn đang giữ, bằng con mắt mới. Đó có thể là nơi bạn lớn lên, chứ không chỉ là nơi bạn bị giữ lại.
Câu hỏi thường gặp
Người trẻ ở lại quê có tương lai không?
Có, nếu bạn chịu học thêm, áp dụng cách làm mới và tận dụng những gì quê có như đất đai, sản vật, cộng đồng. Hạ tầng và mạng ngày nay giúp người ở quê kết nối với khách hàng và kiến thức ở khắp nơi.
Làm sao vượt qua cảm giác bị bỏ lại khi bạn bè đi hết?
Nhớ rằng mỗi con đường có khó khăn riêng mà người ta ít kể. Tập trung vào việc mình đang lớn lên thế nào, đặt mục tiêu học hỏi rõ ràng, và giữ liên lạc với bạn bè để chia sẻ chứ không để so sánh.
Ở quê có thể học thêm những gì?
Bạn có thể tham gia tập huấn của trạm khuyến nông hay các tổ chức địa phương, học trực tuyến về kỹ thuật, bán hàng, quản lý, đi tham quan các mô hình làm tốt, và học từ những người làm nghề ở nơi khác qua mạng.
Bán nông sản trực tiếp cho khách cần chuẩn bị gì?
Cần sản phẩm ổn định chất lượng, cách đóng gói và vận chuyển phù hợp, hình ảnh và thông tin trung thực, và sự chăm sóc khách hàng. Nên bắt đầu nhỏ với người quen, lắng nghe phản hồi rồi mới mở rộng.
Họ hàng nói ở quê là phí học thì đáp sao?
Bạn có thể kể cụ thể mình đang dùng kiến thức đã học vào việc gì ở quê. Kết quả thật qua thời gian sẽ là câu trả lời thuyết phục nhất, không cần tranh luận nhiều.
