Thương bố mẹ không có nghĩa là phải sống đúng từng kỳ vọng của bố mẹ. Người trẻ có thể giữ trọn chữ thương mà vẫn chọn đường riêng, nếu hiểu được nỗi lo nằm sau kỳ vọng ấy và đến với bố mẹ bằng một kế hoạch rõ ràng thay vì một lời phản đối.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết như một cuộc trò chuyện tưởng tượng giữa một cô gái hai mươi sáu tuổi và người bố, trên bờ ruộng quê nhà vào một chiều cuối tuần. Hai nhân vật là hư cấu, còn những câu nói thì có lẽ nhà nào cũng từng nghe.
Một chiều trên bờ ruộng
Cô làm kế toán ở một công ty trên tỉnh được bốn năm. Ngành ấy do bố chọn, vì bố bảo con gái làm kế toán vừa ổn định vừa nhàn. Cô học giỏi, làm tốt, nhưng mỗi sáng đến công ty cô thấy mình như mặc một chiếc áo đẹp mà chật.
Mấy năm nay cô đi dạy vẽ cho trẻ con ở nhà văn hoá vào cuối tuần, và đó là lúc cô thấy mình sống thật nhất. Cô muốn chuyển hẳn sang làm giáo dục mỹ thuật. Chiều hôm ấy, cô rủ bố đi dạo ra đồng để nói.
Bố à, con muốn nói với bố một chuyện. Ừ, con nói đi. Con định nghỉ việc kế toán để đi dạy vẽ. Bố dừng lại, nhìn ra ruộng một lúc lâu, rồi hỏi: dạy vẽ thì sống bằng gì hả con.
Câu hỏi ấy, nhiều bạn sẽ nghe như một lời từ chối. Nhưng mình muốn bạn nghe kỹ hơn. Đó là câu hỏi của một người đang lo, chứ chưa phải câu trả lời của một người đã quyết.
Tách chữ thương khỏi chữ vâng
Trước khi nói tiếp cuộc trò chuyện, mình muốn dừng lại ở một điều. Với nhiều người Việt, thương bố mẹ và vâng lời bố mẹ gần như là một. Không làm theo ý bố mẹ thì thấy mình bất hiếu. Cảm giác ấy làm nhiều người trẻ kẹt lại trong một cuộc đời không phải của mình.
Nhưng hai chữ ấy có thể tách ra. Thương là quan tâm, là chăm sóc, là tôn trọng, là để ý tới niềm vui và nỗi lo của bố mẹ. Vâng lời là làm đúng điều bố mẹ bảo. Khi còn nhỏ, hai thứ gần như trùng nhau. Khi đã lớn, đã tự lập, chúng có thể đi hai đường.
Bạn có thể không làm ngành bố mẹ chọn mà vẫn về thăm đều, vẫn hỏi han, vẫn lo cho bố mẹ lúc ốm. Ngược lại, có người làm đúng mọi điều bố mẹ bảo mà trong lòng đầy oán, và sự oán ấy cũng làm bố mẹ đau.
Hiểu điều này không phải để coi nhẹ ý bố mẹ. Mà để bạn bớt thấy mình là đứa con tệ chỉ vì muốn một hướng đi khác.
Nghe nỗi lo nằm sau kỳ vọng
Quay lại bờ ruộng. Cô gái không cãi. Cô hỏi lại: bố lo nhất điều gì. Bố im một lúc, rồi kể. Hồi trẻ bố cũng thích làm thợ ảnh, nhưng ông nội bảo nghề ấy bấp bênh, bố đi học trung cấp rồi làm ở hợp tác xã. Bố không hối hận, nhưng bố biết cảm giác thiếu thốn khi không có đồng lương đều.
Bố chỉ sợ con vất vả. Con gái mà lương không ổn định thì sau này lấy chồng, nuôi con, ai lo cho con. Câu nói ấy có những chỗ cô không đồng ý, nhưng cô nghe ra được điều quan trọng: kỳ vọng của bố không phải để trói cô, mà để che cho cô khỏi những điều bố từng sợ.
Phần lớn kỳ vọng của bố mẹ đều có một nỗi lo như thế nằm bên dưới. Lo con nghèo, lo con khổ, lo con bị người ta coi thường, lo con không có chỗ dựa. Khi bạn nhìn thấy nỗi lo, bạn có thể trả lời nỗi lo, thay vì cãi nhau với kỳ vọng.
Mình gợi ý bạn hỏi thẳng như cô gái đã hỏi: bố mẹ lo nhất điều gì. Câu hỏi đơn giản ấy thường mở ra những câu chuyện mà cả đời bạn chưa từng nghe.
Nói chuyện bằng kế hoạch
Khi đã nghe xong nỗi lo của bố, cô kể kế hoạch của mình. Con chưa nghỉ ngay đâu bố. Con sẽ làm kế toán thêm một năm, trong lúc đó con đi học thêm chứng chỉ sư phạm mỹ thuật, nhận thêm lớp cuối tuần. Con đã để dành đủ cho mình sống mấy tháng nếu thu nhập chưa đều.
Bố hỏi thêm vài câu về tiền, về chỗ làm. Cô trả lời những gì cô biết, và nói thật những gì cô chưa biết. Cuối cùng bố bảo: ừ, thì con cứ thử, nhưng đừng để bố lo.
Không phải cuộc nói chuyện nào cũng êm như vậy. Có những ông bố bà mẹ cần nhiều lần mới nghe. Nhưng một kế hoạch có các bước, có thời gian, có phương án dự phòng luôn dễ được chấp nhận hơn một câu con muốn làm điều con thích.
Kế hoạch cũng cho chính bạn biết mình có nghiêm túc không. Nếu bạn không viết ra được kế hoạch, có thể bạn cần thêm thời gian tìm hiểu trước khi nói.
Khi bố mẹ vẫn chưa đồng ý
Có những trường hợp, dù bạn nói khéo tới đâu, bố mẹ vẫn chưa đồng ý. Khi ấy bạn đứng trước một lựa chọn khó. Bạn có thể chờ thêm, đi từng bước nhỏ để bố mẹ thấy kết quả. Hoặc bạn có thể quyết định theo hướng của mình, chấp nhận rằng bố mẹ sẽ buồn một thời gian.
Nếu chọn đi theo hướng mình, hãy đi với sự tôn trọng. Không nói những câu làm tổn thương, không cắt đứt liên lạc, vẫn kể cho bố mẹ nghe mình đang làm gì. Nhiều ông bố bà mẹ ban đầu phản đối, rồi thay đổi khi thấy con sống ổn và hạnh phúc.
Cũng có lúc bạn nhận ra bố mẹ đúng ở một điểm nào đó. Hãy đủ khiêm tốn để điều chỉnh. Lắng nghe bố mẹ không phải là thua, mà là dùng thêm một nguồn hiểu biết.
Một năm sau, cô gái của chúng ta đứng lớp ở một trung tâm mỹ thuật. Bố cô treo bức tranh đầu tiên học trò cô tặng ở phòng khách. Ông không nói gì nhiều, nhưng mỗi lần có khách, ông đều chỉ vào bức tranh ấy.
Câu hỏi thường gặp
Không làm theo ý bố mẹ có phải là bất hiếu?
Không nhất thiết. Hiếu thảo thể hiện qua sự quan tâm, chăm sóc và tôn trọng bố mẹ. Một người con trưởng thành có thể chọn hướng đi riêng mà vẫn hiếu thảo, miễn là cư xử tử tế và không bỏ mặc gia đình.
Làm sao nói với bố mẹ rằng mình muốn đổi nghề?
Chọn lúc bình tĩnh, hỏi bố mẹ lo điều gì nhất trước, rồi trình bày kế hoạch cụ thể gồm thời gian chuyển, cách lo tài chính và phương án dự phòng. Kế hoạch rõ ràng giúp bố mẹ yên tâm hơn nhiều so với một mong muốn chung chung.
Bố mẹ dùng tình cảm để ép thì phải làm sao?
Hãy ghi nhận tình cảm của bố mẹ nhưng giữ vững điều mình đã suy nghĩ kỹ. Có thể nói rằng con thương bố mẹ và vì thương nên con muốn sống một cuộc đời con thấy có ý nghĩa. Nếu căng thẳng quá, nhờ một người thân bố mẹ tin tưởng làm cầu nối.
Có nên tạm làm theo ý bố mẹ rồi đổi sau?
Có thể, nếu đó là lựa chọn có tính toán, chẳng hạn làm thêm một thời gian để tích luỹ kinh nghiệm và tiền bạc. Nhưng nếu tạm mãi thành lâu dài vì ngại nói, bạn có thể đánh mất nhiều năm. Hãy đặt một hạn rõ ràng cho chữ tạm.
Vì sao bố mẹ hay kỳ vọng con làm nghề ổn định?
Thế hệ trước nhiều người đã trải qua giai đoạn khó khăn, nên một công việc có lương đều là điều họ quý nhất. Kỳ vọng ấy thường xuất phát từ mong muốn bảo vệ con, và hiểu được điều này giúp cuộc nói chuyện bớt căng thẳng.
