Theo nghề nghệ thuật khi gia đình lo con sau này đói là chuyện của rất nhiều người trẻ. Cách đi bền nhất mình biết là thử có hạn, có một việc nuôi mình song song để không phải đánh cược bữa cơm, và cho bố mẹ thấy con đường bằng những bước cụ thể chứ không chỉ bằng lời hứa.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này là lời kể lại của một cô gái nay ngoài ba mươi, về những năm cô theo đàn tranh trong khi cả nhà mong cô làm ngân hàng. Cô là nhân vật hư cấu, nhưng những bữa cơm căng thẳng cô kể thì chắc có thật ở nhiều nhà.
Cây đàn trong góc nhà
Mình học đàn tranh từ năm mười tuổi, ở một câu lạc bộ thiếu nhi. Bố mẹ cho học vì nghĩ con gái biết chút nhạc cũng tốt, như học thêm vẽ hay học bơi. Không ai nghĩ mình sẽ muốn sống bằng nó.
Năm mười bảy tuổi, mình nói với bố mẹ là mình muốn thi vào trường nhạc. Bữa cơm hôm đó dài nhất đời mình. Bố bảo nghề đàn hát thì bấp bênh lắm, nhà mình không có ai trong giới, con lấy gì mà sống. Mẹ khóc, bảo con học kinh tế đi, ra làm ngân hàng cho ổn định.
Mình không trách bố mẹ. Bố mẹ lớn lên trong những năm khó khăn, nhìn thấy nhiều người làm nghề tự do vất vả. Nỗi lo của bố mẹ là thật, và cũng không phải không có căn cứ. Nhiều người theo nghệ thuật đã thật sự chật vật.
Nhưng mình cũng biết rằng nếu không thử, mình sẽ tiếc cả đời. Mình bắt đầu đi tìm một con đường ở giữa, không phải thắng bố mẹ, mà làm sao để bố mẹ đỡ lo trong khi mình vẫn đi được.
Thử có hạn, không thử mãi
Điều đầu tiên mình làm là đặt cho mình một cái hạn. Mình nói với bố mẹ: con xin thử năm năm, gồm bốn năm học và một năm ra trường. Nếu sau năm năm con không tự nuôi được mình bằng nghề, con sẽ học thêm một nghề khác.
Cái hạn ấy làm bố mẹ dịu đi rất nhiều. Bố mẹ không còn nhìn thấy một đứa con lao đầu vào một con đường vô tận, mà thấy một đứa con có kế hoạch, có điểm dừng để nhìn lại.
Cái hạn ấy cũng tốt cho chính mình. Nó khiến mình học nghiêm túc hơn, không mơ màng. Mỗi năm mình tự hỏi: mình đã tiến được bao xa, mình đang đi đúng hướng không.
Mình nghĩ nhiều người theo nghệ thuật gặp khó vì thử mãi mà không có điểm nhìn lại. Mười năm trôi qua trong hy vọng sắp được, và tới lúc nhận ra thì đã muộn để rẽ hướng. Một cái hạn rõ ràng không giết giấc mơ, nó bảo vệ giấc mơ khỏi trở thành gánh nặng.
Một việc nuôi mình song song
Điều thứ hai là mình không bao giờ để cây đàn phải lo toàn bộ bữa cơm. Từ năm hai đại học, mình đi dạy đàn cho trẻ con ở mấy trung tâm. Lúc đầu mình hơi buồn, vì mình muốn biểu diễn chứ không muốn dạy. Nhưng dần dần mình thấy việc dạy cho mình nhiều thứ.
Dạy đàn cho mình thu nhập đều, đủ để không phải xin tiền nhà. Nó cũng cho mình hiểu đàn sâu hơn, vì phải giải thích cho người khác. Và nó cho bố mẹ thấy con gái có việc làm, có đồng lương, chứ không phải chỉ ngồi đàn chờ thời.
Mình biết có những bạn theo nghệ thuật làm phục vụ, làm văn phòng bán thời gian, làm đủ thứ việc không liên quan để nuôi nghề. Điều đó không có gì đáng xấu hổ. Rất nhiều nghệ sĩ đã sống như vậy những năm đầu.
Có việc nuôi mình, bạn bớt bị ép phải nhận mọi lời mời biểu diễn kể cả những lời mời không xứng, bớt phải đánh đổi nghệ thuật lấy tiền nhanh. Sự độc lập về bữa cơm cho bạn tự do trong nghề.
Cho bố mẹ thấy đường đi
Điều thứ ba mình làm, và đến giờ mình nghĩ đó là điều quan trọng nhất, là cho bố mẹ thấy đường đi bằng những bước cụ thể. Mình mời bố mẹ đi xem buổi biểu diễn tốt nghiệp. Mình kể cho bố mẹ nghe về học trò, về những lớp dạy.
Lần đầu mình được mời chơi đàn trong một đêm nhạc dân tộc ở nhà hát thành phố, mình gửi vé cho bố mẹ ngồi hàng giữa. Bố ngồi im suốt buổi. Về nhà, bố chỉ nói một câu: con chơi bài cuối hay đấy. Mình biết đó là cách bố nói bố đã hiểu.
Bố mẹ lo vì bố mẹ không nhìn thấy. Nghề nghệ thuật với nhiều người lớn tuổi là một vùng mờ, không biết bắt đầu từ đâu, đi tới đâu. Khi mình cho bố mẹ nhìn thấy từng bước, vùng mờ ấy sáng dần lên.
Đừng chỉ hứa con sẽ thành công. Hãy kể con đang làm gì, con kiếm được thế nào, con đang học thêm gì. Những điều cụ thể làm bố mẹ yên tâm hơn mọi lời hứa lớn.
Nếu được nói với mình năm mười bảy
Bây giờ mình vẫn dạy đàn, vẫn biểu diễn ở những sự kiện văn hoá, thỉnh thoảng thu âm cho các dự án. Mình không giàu, không nổi tiếng, nhưng mình sống được bằng nghề mình yêu. Với mình, đó là thành công.
Mình cũng biết những người bạn cùng khoá đã rẽ sang nghề khác sau vài năm. Họ không thất bại. Họ đã thử thật lòng, đã nhìn lại đúng hạn, và đã chọn một cuộc sống hợp với họ hơn. Nhiều người vẫn chơi đàn mỗi tối cho riêng mình.
Nếu được nói với cô bé mười bảy tuổi ngồi trong bữa cơm hôm ấy, mình sẽ bảo: đừng cãi bố mẹ cho thắng. Hãy cho bố mẹ một kế hoạch, một cái hạn, và một đồng lương. Rồi cứ đàn, thật chăm.
Cây đàn trong góc nhà năm nào giờ vẫn ở đó, ở nhà bố mẹ. Mỗi lần về, mình lại ngồi chơi vài bài. Mẹ hay ngồi nghe, tay vẫn nhặt rau. Mẹ không nói gì, nhưng mẹ không bao giờ đi chỗ khác.
Câu hỏi thường gặp
Theo nghề nghệ thuật có sống được không?
Có người sống được, có người không, tuỳ tay nghề, sự kiên trì và cách xây nguồn thu. Nhiều người kết hợp biểu diễn, giảng dạy và các dự án khác để có thu nhập ổn định. Có một việc nuôi mình song song những năm đầu giúp bạn đi bền hơn.
Làm sao thuyết phục bố mẹ cho theo nghệ thuật?
Đưa ra kế hoạch có hạn, có cách tự nuôi mình, và cho bố mẹ thấy từng bước cụ thể như kết quả học tập, buổi biểu diễn, thu nhập từ dạy học. Bố mẹ thường lo vì không nhìn thấy đường đi, chứ không hẳn vì ghét nghệ thuật.
Đặt hạn cho việc theo nghệ thuật có làm mất giấc mơ không?
Không. Cái hạn là điểm để nhìn lại, giúp bạn học nghiêm túc và tránh trôi đi nhiều năm trong hy vọng mơ hồ. Nhìn lại có thể cho thấy bạn nên đi tiếp, điều chỉnh hướng, hoặc giữ nghệ thuật như một phần đời sống.
Có nên vừa đi làm nghề khác vừa theo nghệ thuật?
Với nhiều người, đó là cách thực tế và bền vững. Việc làm song song cho bạn thu nhập và sự tự do chọn lựa trong nghề nghệ thuật, không phải nhận mọi việc chỉ vì cần tiền.
Từ bỏ nghề nghệ thuật sau vài năm có phải thất bại?
Không. Nếu bạn đã thử nghiêm túc và nhìn lại đúng lúc, việc chọn một con đường khác là quyết định trưởng thành. Nhiều người vẫn giữ nghệ thuật như niềm vui riêng và không mất đi những gì đã học được.
