Học giỏi mà ra trường vẫn hoang mang là chuyện không hề hiếm, vì học giỏi chủ yếu là giỏi làm bài khi đã có người ra đề. Ra đời, không ai ra đề nữa. Việc cần tập lúc này là tự đặt câu hỏi cho mình, và chịu thử khi chưa chắc mình đúng.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay mình kể về một cô gái tốt nghiệp đứng đầu lớp, ngồi trên bậc thềm thư viện sau buổi lễ, và lần đầu tiên trong đời không biết bước tiếp theo là gì. Cô là nhân vật hư cấu, nhưng nếu bạn từng là học sinh giỏi, có lẽ bạn sẽ thấy mình.
Cô gái đứng đầu lớp
Suốt mười sáu năm đi học, cô luôn biết mình phải làm gì. Có lịch thi thì ôn. Có bài tập thì làm. Có kỳ thi lớn thì dồn sức. Cô giỏi, vì cô chăm và vì cô biết đọc đề. Thầy cô quý, bố mẹ tự hào, họ hàng lấy cô làm gương.
Buổi lễ tốt nghiệp, cô được gọi tên đầu tiên. Rồi lễ tan, mọi người chụp ảnh, ai về nhà nấy. Cô ngồi một mình trên bậc thềm thư viện, cầm tấm bằng, và thấy một khoảng trống rất lạ. Không còn đề nào để làm.
Bạn bè hỏi cô định làm ở đâu, ai cũng nghĩ cô có nhiều lựa chọn. Đúng là cô có. Nhưng chính vì nhiều lựa chọn mà cô đứng im. Cô sợ chọn sai. Cả đời cô chưa quen với việc làm một điều mà không biết trước đáp án.
Nếu bạn là người từng học giỏi, có lẽ bạn hiểu cảm giác này. Và mình muốn nói ngay: nó không có nghĩa là bạn yếu. Nó chỉ có nghĩa là bạn đang bước sang một kiểu bài mà trường học chưa từng cho bạn làm.
Điểm cao đo được gì và không đo được gì
Điểm cao đo được nhiều thứ thật: sự chăm chỉ, trí nhớ, khả năng hiểu bài, kỷ luật. Những thứ ấy rất quý và sẽ theo bạn suốt đời. Mình không coi nhẹ chúng.
Nhưng điểm cao không đo được bạn thích làm gì, bạn hợp với môi trường nào, bạn chịu được áp lực kiểu gì, bạn làm việc với người khác ra sao. Nó cũng không đo được khả năng tự đặt câu hỏi, vì trong trường, câu hỏi luôn được đặt sẵn.
Thêm nữa, người quen học giỏi thường quen với cảm giác làm đúng. Một lỗi sai trong bài thi là một điểm trừ. Dần dần, nhiều người học giỏi sợ sai hơn người khác, vì sai không chỉ là sai mà còn là mất đi hình ảnh mình quen giữ.
Đời đi làm thì khác. Nhiều việc không có đáp án đúng duy nhất. Muốn biết mình hợp gì, bạn phải thử, và thử thì chắc chắn có lúc sai. Người giỏi chịu sai sớm thường đi xa hơn người giỏi né sai.
Tập tự ra đề cho mình
Mình gợi ý cô gái bắt đầu bằng một việc nghe thì lạ: tự ra đề cho mình. Không phải đề lớn như đời mình sẽ làm gì. Mà là những đề nhỏ, có hạn, có thể làm được trong vài tuần.
Chẳng hạn: trong tháng này, mình sẽ nói chuyện với ba người làm ba nghề khác nhau mà mình từng nghĩ tới. Hoặc: trong sáu tuần, mình sẽ làm thử một dự án nhỏ trong lĩnh vực ấy, rồi xem mình thấy thế nào. Đề càng cụ thể càng tốt.
Cô thử ngay. Cô hỏi một chị làm phân tích dữ liệu, một anh làm ở viện nghiên cứu, một cô làm giáo viên. Cô làm một dự án nhỏ phân tích số liệu bán hàng cho tiệm của dì. Cô nhận ra cô thích tìm ra quy luật trong con số, nhưng không thích ngồi một mình quá lâu.
Những đề nhỏ như thế cho bạn dữ liệu về chính mình. Và cũng tập cho bạn cái cơ bắp quan trọng nhất của người trưởng thành: biết tự đặt câu hỏi khi không có ai đặt hộ.
Chịu chọn khi chưa chắc
Rồi tới lúc phải chọn một công việc đầu tiên. Cô vẫn sợ. Cô muốn chọn đúng, chọn tối ưu, như cách cô luôn chọn đáp án đúng nhất trong bài trắc nghiệm.
Mình nói với cô một điều: công việc đầu tiên không phải là đáp án cuối cùng. Nó là một bài thử nữa, chỉ dài hơn. Bạn chọn một chỗ đủ tốt để học, đủ gần với điều bạn thấy thích, rồi vừa làm vừa quan sát.
Với người quen học giỏi, chữ đủ tốt nghe rất khó chịu. Nhưng đi tìm lựa chọn hoàn hảo thường khiến bạn đứng yên lâu hơn mức cần. Trong khi những người dám chọn một lựa chọn đủ tốt đã đi được nửa năm và biết thêm bao nhiêu điều.
Cô chọn một công việc phân tích ở một công ty có nhiều làm việc nhóm. Không phải chỗ trả cao nhất trong những lời mời cô có. Nhưng đó là chỗ cô thấy mình sẽ học được nhiều và không phải ngồi một mình cả ngày.
Học giỏi kiểu mới
Một năm sau, cô vẫn đôi lúc thấy chông chênh vì công việc không có thang điểm rõ. Sếp không chấm điểm từng báo cáo. Có những dự án cô làm hết sức mà kết quả vẫn không như ý, vì những lý do ngoài tầm tay.
Nhưng cô bắt đầu học giỏi theo một kiểu mới. Giỏi hỏi lại khi chưa rõ yêu cầu. Giỏi đưa ra bản nháp sớm để được góp ý thay vì giữ tới khi hoàn hảo. Giỏi nhận sai và sửa nhanh. Những thứ này không có trong học bạ, nhưng chúng làm cô tiến bộ rất nhanh.
Nếu bạn từng là học sinh giỏi và đang hoang mang, hãy giữ lại sự chăm chỉ và kỷ luật của mình, vì chúng vẫn là vốn quý. Chỉ cần thêm vào đó sự dũng cảm để thử, và sự bao dung với chính mình khi sai.
Hồi đi học, bạn giỏi vì bạn trả lời đúng. Khi đi làm, bạn sẽ giỏi vì bạn hỏi đúng. Và câu hỏi đầu tiên, có lẽ, là mình muốn học điều gì tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao học giỏi mà vẫn không biết mình muốn làm gì?
Vì việc học ở trường chủ yếu rèn khả năng làm bài theo đề có sẵn, chứ ít khi cho bạn trải nghiệm các công việc thật hay tự đặt câu hỏi về bản thân. Biết mình muốn gì cần dữ liệu từ trải nghiệm, không chỉ từ điểm số.
Người cầu toàn nên chọn công việc đầu tiên thế nào?
Hãy tìm một lựa chọn đủ tốt chứ không phải hoàn hảo: có môi trường để học, gần với điều bạn thích, và cho bạn cơ hội thử. Coi công việc đầu tiên là một bài thử dài, không phải quyết định cả đời.
Làm sao bớt sợ sai khi đi làm?
Tập đưa bản nháp sớm để được góp ý, coi lỗi sai nhỏ là thông tin để sửa, và tách giá trị bản thân khỏi kết quả từng việc. Càng chịu sai sớm ở những việc nhỏ, bạn càng vững khi gặp việc lớn.
Có nên học tiếp lên cao vì mình học giỏi?
Học tiếp là lựa chọn tốt nếu bạn có mục đích rõ với ngành học đó. Nếu học tiếp chỉ vì quen học và ngại đi làm, bạn có thể mất thêm thời gian mà câu hỏi vẫn còn nguyên. Hãy tự hỏi mình học để đi tới đâu.
Kỹ năng nào của học sinh giỏi dùng tốt khi đi làm?
Sự chăm chỉ, kỷ luật, khả năng tự học, tập trung và hiểu nhanh đều rất quý. Điều cần bổ sung thường là sự linh hoạt, khả năng làm việc khi thông tin chưa đủ và dám hỏi khi chưa rõ.
