Trượt đại học năm mười tám không phải là hết đường, dù lúc này nó có vẻ như vậy. Đó là một cánh cửa đóng lại, và trước mặt bạn vẫn còn những cánh cửa khác: thi lại, học nghề, đi làm một thời gian rồi học tiếp, hay một hướng bạn chưa nghĩ tới.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay mình viết thành một lá thư, gửi cho bạn vừa xem kết quả xong và đang ngồi im trong phòng. Bạn cứ nghe như nghe một người anh, người chị ngồi bên cạnh.
Bạn thân mến, hôm nay cứ buồn đi
Bạn thân mến, mình biết hôm nay là một ngày dài. Có thể bạn đã nhìn màn hình rất lâu, đọc lại con số cho chắc, rồi tắt máy. Có thể bạn chưa dám ra khỏi phòng vì chưa biết nói gì với bố mẹ.
Mình không định bảo bạn đừng buồn. Bạn đã ôn thi cả năm, đã thức khuya, đã bỏ nhiều buổi đi chơi. Buồn lúc này là đúng với công sức bạn bỏ ra. Cứ cho mình một hai ngày để buồn, khóc nếu muốn, ngủ nếu mệt.
Chỉ có một điều mình xin bạn: đừng để nỗi buồn này kết luận thay bạn về con người bạn. Một kỳ thi đo được bạn làm bài thế nào trong vài buổi sáng. Nó không đo được bạn tử tế ra sao, bạn chăm chỉ ra sao, bạn sẽ thành người thế nào.
Và nếu nỗi buồn cứ nặng mãi, nếu bạn thấy mình không muốn ăn, không muốn gặp ai, hay có những ý nghĩ tối tăm, hãy nói ngay với một người lớn bạn tin, hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó không phải là yếu đuối, đó là tự chăm mình.
Nhìn lại cho thật, không phải để tự trách
Khi đã bớt choáng, bạn hãy ngồi xuống với một tờ giấy và hỏi mình vì sao kết quả lại như vậy. Không phải để trách mình, mà để hiểu. Có thể bạn chọn nguyện vọng quá cao so với sức lúc đó. Có thể bạn ôn lệch môn. Có thể hôm thi bạn ốm, hoặc quá căng thẳng.
Cũng có thể, và câu này hơi khó nghe, bạn chưa thật sự muốn vào ngành ấy. Nhiều bạn trượt rồi mới nhận ra mình đã ôn thi cho giấc mơ của người khác, nên học mà không có lửa.
Mỗi lý do dẫn tới một lối khác nhau. Nếu là sai chiến thuật, năm sau bạn sửa chiến thuật. Nếu là chưa muốn, có lẽ bạn cần tìm hướng khác chứ không chỉ thi lại cho bằng được.
Bạn cũng nên hỏi thêm thầy cô và những anh chị từng thi lại. Họ thấy những điều bạn không tự thấy được, như cách bạn ôn hay cách bạn chọn ngành.
Một năm không phải là một năm phí
Bố mẹ có thể lo chuyện bạn mất một năm. Bạn bè đi học, bạn ở nhà, thấy mình tụt lại. Mình muốn nói thật: một năm ở tuổi mười tám nghe thì dài, nhưng nhìn từ tuổi ba mươi thì rất ngắn. Điều quan trọng là bạn dùng năm đó thế nào.
Nếu quyết định thi lại, hãy dựng cho mình một lịch rõ ràng, có giờ học, giờ nghỉ, giờ vận động, như một người đi làm. Ôn thi một mình ở nhà dễ trôi tuột vì không ai giữ nhịp cho mình. Tìm một nhóm bạn cùng ôn sẽ giúp rất nhiều.
Nếu chưa chắc có thi lại hay không, hãy dùng vài tháng đầu để đi làm một việc thật. Phụ quán, làm ở xưởng, bán hàng, giúp việc trong một văn phòng nhỏ. Bạn sẽ biết thêm về đồng tiền, về con người, và về chính mình.
Mình từng nghe nhiều người kể rằng năm thi trượt là năm họ lớn nhất. Không phải vì thất bại tự nó tốt đẹp, mà vì lần đầu tiên họ phải tự chọn, tự xếp ngày, tự đứng dậy mà không có ai dắt.
Những cánh cửa khác vẫn đang mở
Đại học là một con đường tốt, nhưng không phải con đường duy nhất. Có những trường cao đẳng, trường nghề dạy những nghề cần tay nghề thật và xã hội vẫn luôn cần. Có những ngành ở các trường khác với điểm vừa sức bạn.
Cũng có những bạn chọn đi làm vài năm, tích luỹ chút tiền và hiểu mình hơn, rồi mới quay lại học một ngành mình chắc chắn. Những người như vậy thường học rất nghiêm túc vì họ biết mình học để làm gì.
Mình không bảo con đường nào hơn con đường nào. Mình chỉ muốn bạn biết bản đồ rộng hơn tờ giấy báo kết quả. Hãy dành thời gian tìm hiểu từng lối, hỏi người đã đi, rồi chọn lối hợp với bạn và với nhà mình.
Và hãy nhớ rằng con đường vòng không có nghĩa là con đường sai. Nhiều người tới đích bằng đường vòng mà vẫn kịp ngắm thêm nhiều thứ.
Nói với bố mẹ và đi tiếp
Có lẽ phần khó nhất là nói chuyện với bố mẹ. Bạn sợ bố mẹ thất vọng. Có thể bố mẹ sẽ buồn thật, có thể sẽ có vài câu nói nặng. Phần lớn là vì bố mẹ lo, chứ không phải vì bố mẹ thương bạn ít đi.
Hãy nói thật và nói sớm, đừng để bố mẹ biết qua người khác. Khi đã bình tĩnh hơn, bạn có thể nói thêm điều bạn định làm tiếp. Dù kế hoạch còn thô, nó cũng cho bố mẹ thấy bạn không buông xuôi.
Rồi bạn đi tiếp, từng ngày một. Không cần hôm nay đã biết cả năm sau. Chỉ cần biết tuần này mình làm gì. Thức dậy, ăn sáng, làm một việc có ích, gặp một người bạn, đi ngủ đúng giờ. Những ngày bình thường như vậy sẽ kéo bạn ra khỏi chỗ trũng.
Bạn thân mến, nhiều năm nữa, khi nhìn lại, bạn có thể sẽ mỉm cười với cậu bé, cô bé mười tám tuổi ngồi trong phòng hôm nay. Không phải vì chuyện trượt không đáng buồn, mà vì bạn đã đi qua nó. Mình tin bạn sẽ đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Trượt đại học có nên thi lại năm sau không?
Nên thi lại nếu bạn vẫn thật sự muốn vào ngành ấy và đã hiểu vì sao lần này chưa đạt. Nếu bạn còn lưỡng lự, hãy dành vài tháng đi làm hoặc tìm hiểu các hướng khác trước, rồi mới quyết định có ôn lại hay không.
Học cao đẳng, học nghề có phải là thua kém?
Không phải. Học nghề là con đường dẫn tới những công việc cần tay nghề thật, và nhiều người thợ giỏi có thu nhập ổn định, được tôn trọng. Điều quan trọng là nghề đó có hợp với bạn và bạn có chịu rèn luyện lâu dài hay không.
Làm sao vượt qua cảm giác thua kém bạn bè sau khi trượt?
Hãy giảm bớt thời gian lướt mạng xem ảnh bạn bè nhập học trong những tuần đầu. Tập trung vào kế hoạch của mình, mỗi tuần làm được một việc cụ thể. Cảm giác thua kém nhạt dần khi bạn thấy mình đang đi tới, dù theo một con đường khác.
Bố mẹ quá thất vọng thì phải làm sao?
Cho bố mẹ thời gian vì bố mẹ cũng cần tiêu hoá tin buồn. Khi không khí dịu lại, hãy nói chuyện thẳng thắn và kể kế hoạch của bạn. Nếu khó nói, bạn có thể nhờ một người thân bố mẹ tin tưởng ngồi cùng.
Khi nào nỗi buồn sau thi trượt cần được giúp đỡ?
Nếu sau vài tuần bạn vẫn mất ngủ, chán ăn, không muốn gặp ai, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với người lớn bạn tin và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó là cách chăm sóc mình, không phải điều đáng xấu hổ.
