Người trẻ từ bản làng xuống phố đi học thường thấy mình đứng giữa hai thế giới: ở phố thì thấy mình là người bản, về bản lại thấy mình đã khác. Nhưng không cần chọn một bỏ một. Mình có thể giữ gốc của bản mà vẫn học được cái mới của phố, và về sau trở thành chiếc cầu nối hai nơi.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cô gái người dân tộc thiểu số, lần đầu ngồi chuyến xe khách xuống thành phố nhập học đại học, và bốn năm sau đó. Cô là nhân vật hư cấu, bản làng của cô cũng không mang tên một nơi cụ thể nào.
Chuyến xe xuống phố
Cô là người đầu tiên trong bản đỗ đại học. Ngày cô đi, cả bản ra đầu dốc tiễn. Mẹ dúi vào ba lô một gói xôi nếp nương và một chiếc áo thêu mẹ tự làm. Bố dặn: học cho tốt, nhưng đừng quên bản.
Chuyến xe khách đi qua những khúc đèo quen thuộc, rồi đường phẳng dần, nhà cửa dày dần. Cô nhìn những toà nhà cao lần đầu thấy tận mắt, vừa háo hức vừa sợ. Cô mặc chiếc áo thêu của mẹ, và khi xuống xe, cô thấy vài người quay lại nhìn.
Những tuần đầu ở thành phố, mọi thứ đều lạ. Cách đi xe buýt, cách mua đồ ở siêu thị, cách bạn bè nói chuyện nhanh và dùng những từ cô chưa nghe. Món ăn không có vị khói bếp. Đêm không có tiếng suối.
Cô bắt đầu cất chiếc áo thêu vào đáy vali, mặc quần bò áo phông như mọi người. Cô nghĩ muốn hoà nhập thì phải giống mọi người.
Cảm giác không thuộc về đâu
Tết năm nhất, cô về bản. Mọi người vui mừng, nhưng cô thấy mình hơi lạc. Bạn bè cùng lứa đã lấy chồng, có con, nói chuyện nương rẫy. Cô kể chuyện trường lớp, mọi người nghe mà không hình dung được. Có người trêu: xuống phố có mấy tháng đã thành người phố rồi.
Trở lại thành phố, cô lại thấy mình là người bản. Cô thấy mình không thuộc về hẳn nơi nào. Ở đâu cũng có một phần mình bị bỏ ngoài cửa.
Cảm giác này rất phổ biến với những người đi từ một nơi rất khác tới học ở thành phố. Nó có thể khiến người ta hoặc cố xoá đi gốc gác để hoà vào phố, hoặc thu mình lại, chỉ chơi với người cùng quê, không mở lòng với cái mới.
Cả hai cách đều làm mình mất đi một nửa. Mình nghĩ còn một cách thứ ba.
Giữ gốc mà vẫn học cái mới
Năm hai, một cô giáo dạy môn văn hoá học giao bài tập tìm hiểu về một phong tục. Cô giáo gợi ý cô viết về lễ hội của dân tộc mình. Cô viết, kể về những bài hát, những món ăn, những cách thờ cúng tổ tiên của bản. Bài viết được cô giáo khen và đọc trước lớp.
Bạn bè trong lớp hỏi han rất nhiều. Có bạn xin theo cô về bản dịp hè. Lần đầu tiên, cô thấy gốc gác của mình không phải là thứ phải giấu, mà là thứ quý mình mang theo.
Từ đó, cô thôi cố gắng giống hết mọi người. Cô vẫn học cách sống ở phố, học công nghệ, học những kỹ năng mới. Nhưng cô cũng mặc lại chiếc áo thêu vào những dịp đặc biệt, nấu món ăn quê cho bạn cùng phòng, dạy bạn vài câu tiếng dân tộc mình.
Giữ gốc không có nghĩa là đóng cửa với cái mới. Học cái mới cũng không có nghĩa là bỏ gốc. Giống như cây trên núi, rễ bám chặt vào đất, còn cành thì vươn ra đón nắng ở mọi hướng.
Những điều cụ thể giúp mình đứng vững
Cô kể lại vài điều nhỏ đã giúp cô những năm ấy. Cô tìm được một nhóm sinh viên đến từ các tỉnh miền núi trong trường, gặp nhau mỗi tháng, nấu ăn, hát những bài của quê. Đó là chỗ cô được là chính mình mà không cần giải thích.
Cô gọi về bản đều đặn, không chỉ hỏi bố mẹ, mà hỏi cả chuyện mùa vụ, chuyện bản, để không thấy mình xa. Mỗi lần về, cô làm lại những việc cũ: lên nương, nấu cơm, ngồi nghe các cụ kể chuyện.
Cô cũng mạnh dạn hỏi khi không biết, ở trường cũng như ở phố. Hỏi cách làm hồ sơ, hỏi cách dùng thư viện, hỏi về học bổng dành cho sinh viên dân tộc thiểu số. Nhiều cánh cửa mở ra chỉ vì cô dám hỏi.
Và cô tìm được vài người bạn ở phố thật sự tò mò về bản cô, không phải kiểu tò mò nhìn người lạ, mà kiểu muốn hiểu. Những người bạn ấy giúp cô thấy hai thế giới có thể gặp nhau.
Thành chiếc cầu
Bốn năm sau, cô tốt nghiệp ngành công tác xã hội. Cô về làm cho một chương trình hỗ trợ giáo dục ở chính huyện mình. Cô nói được tiếng của bản, hiểu phong tục, lại biết cách làm việc với các tổ chức ở thành phố. Cô là người đứng giữa, và đó hoá ra là chỗ đứng đặc biệt nhất.
Những em nhỏ trong bản nhìn cô và thấy rằng đi học xa là điều có thể. Những người ở thành phố làm việc với cô và hiểu bản hơn qua cô. Cái cảm giác không thuộc về đâu năm nào, giờ thành thuộc về cả hai.
Không phải ai cũng muốn quay về quê. Có người ở lại phố, và vẫn giữ gốc theo cách của mình, vẫn là cầu nối từ xa. Điều quan trọng là không phải chặt đi một nửa con người mình để được chấp nhận.
Nếu bạn đang đứng giữa hai thế giới, hãy nhớ: bạn không phải người không thuộc về đâu. Bạn là người hiểu được cả hai. Và thế giới cần những người như thế nhiều hơn bạn nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên từ miền núi xuống thành phố hay gặp khó khăn gì?
Thường là khác biệt về ngôn ngữ, lối sống, chi phí sinh hoạt, cảm giác lạc lõng và nhớ nhà. Tìm nhóm bạn cùng hoàn cảnh, hỏi phòng công tác sinh viên về hỗ trợ và học bổng, và mạnh dạn hỏi khi không biết sẽ giúp nhiều.
Làm sao giữ bản sắc dân tộc khi sống ở thành phố?
Giữ tiếng mẹ đẻ, giữ những món ăn, bài hát, trang phục vào các dịp đặc biệt, giữ liên lạc với gia đình và bản làng, và chia sẻ văn hoá của mình với bạn bè. Bản sắc được giữ qua những việc nhỏ đều đặn.
Cảm giác không thuộc về đâu có bình thường không?
Rất bình thường với những người sống giữa hai môi trường khác nhau. Theo thời gian, nhiều người nhận ra mình có thể thuộc về cả hai và trở thành người kết nối, thay vì phải chọn một.
Có học bổng nào cho sinh viên dân tộc thiểu số không?
Có nhiều chương trình hỗ trợ và học bổng dành cho sinh viên dân tộc thiểu số và sinh viên vùng khó khăn, tuỳ từng trường và từng năm. Hãy hỏi phòng công tác sinh viên của trường và chính quyền địa phương để biết thông tin cụ thể.
Học xong có nên quay về quê làm việc?
Tuỳ mong muốn và cơ hội của mỗi người. Về quê có thể giúp bạn đóng góp trực tiếp cho cộng đồng, ở lại thành phố cũng có thể hỗ trợ quê từ xa. Điều quan trọng là bạn chọn theo giá trị của mình.
