Tự thưởng giúp giữ thói quen, nhất là ở giai đoạn đầu khi kết quả thật còn chưa thấy. Nhưng phần thưởng phải không đi ngược lại mục đích: thưởng bằng một trải nghiệm, bằng thứ phục vụ chính thói quen, hay tìm niềm vui ngay trong lúc làm, thường bền hơn một ly trà sữa to sau mỗi buổi tập.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này kể về một cậu thanh niên hai mươi tư tuổi, nhân vật hư cấu, bắt đầu tập thể hình để khoẻ hơn, và tự thưởng cho mình sau mỗi buổi tập bằng một thứ mà cậu rất thích. Câu chuyện của cậu có một bài học nhỏ cho bất kỳ ai đang dùng phần thưởng để giữ thói quen.
Mỗi buổi tập, một ly trà sữa
Cậu làm nhân viên kho, ngồi máy tính nhiều, người hay mỏi. Cậu đăng ký tập ở phòng tập gần nhà, ba buổi một tuần. Để có động lực, cậu tự hứa: tập xong buổi nào thì được một ly trà sữa trân châu, món cậu mê nhất.
Ba tháng đầu, cách này hiệu quả. Cậu không bỏ buổi nào, một phần vì háo hức ly trà sữa sau buổi tập. Phòng tập và quán trà sữa ở cùng một dãy phố, rất tiện.
Nhưng tới tháng thứ tư, cậu nhận ra một điều. Người khoẻ hơn thật, nhưng vòng bụng không đổi nhiều như mong đợi. Cậu hỏi huấn luyện viên. Anh huấn luyện viên nghe xong cười: em tập một tiếng rồi uống lại gần hết những gì vừa tập đấy.
Cậu không vui lắm. Ly trà sữa là thứ giữ cậu đi tập. Bỏ nó đi, liệu cậu có còn đi nữa không.
Vì sao phần thưởng lại có ích
Ở những tuần đầu của một thói quen, phần thưởng thật thường ở rất xa. Tập thể dục cần nhiều tháng mới thấy cơ thể thay đổi. Tiết kiệm cần nhiều năm mới thấy khoản lớn. Học ngoại ngữ cần lâu mới nói được.
Trong khi đó, cái mệt, cái khó, cái phải hy sinh lại có ngay. Đặt cạnh nhau, rất dễ thấy không đáng.
Một phần thưởng nhỏ, ngay sau khi làm, giúp lấp khoảng trống ấy. Nó cho đầu óc một tín hiệu: việc vừa làm dẫn tới điều dễ chịu. Lặp lại nhiều lần, việc đó tự gắn với cảm giác dễ chịu.
Vì vậy, cậu thanh niên không sai khi tự thưởng. Cậu chỉ chọn một phần thưởng kéo ngược lại chính điều cậu đang cố đạt được.
Phần thưởng đi ngược mục đích
Có rất nhiều phần thưởng kiểu này. Người tiết kiệm được một khoản thì tự thưởng bằng một món đồ đắt tiền, tiêu hết khoản vừa để dành. Người ăn kiêng cả tuần thì tự thưởng bằng một bữa ăn thả cửa. Người học xong bài thì thưởng bằng ba tiếng xem phim, rồi thức khuya, mai học không vào.
Những phần thưởng như vậy tạo ra một vòng kéo co. Một tay kéo về phía mục tiêu, tay kia kéo ngược lại. Kết quả là mình rất cố gắng mà không tiến được bao xa, và dễ nản.
Thêm một cái hại tinh vi hơn: nó khiến thói quen tốt trông như một sự hy sinh cần được đền bù. Tập thể dục là khổ, nên phải có trà sữa bù vào. Lâu dần, mình không bao giờ thấy chính việc tập là vui.
Cái cần không phải là bỏ phần thưởng, mà là đổi phần thưởng.
Đổi sang phần thưởng phục vụ thói quen
Cậu thử đổi. Thay vì trà sữa sau mỗi buổi, cậu dùng ứng dụng ghi chép để đánh dấu mỗi buổi tập. Cứ đủ mười buổi, cậu tự thưởng một thứ: một đôi tất thể thao tốt, một chiếc bình nước đẹp, một chiếc khăn mới. Những thứ làm buổi tập sau dễ chịu hơn.
Thỉnh thoảng cậu thưởng bằng trải nghiệm: một buổi đi bơi ở hồ bơi xa nhà mà cậu thích, một chuyến đi leo núi nhẹ với bạn vào cuối tuần. Phần thưởng là vận động theo một cách vui hơn, không phải ngồi yên để bù.
Cậu vẫn uống trà sữa, nhưng không còn gắn nó với buổi tập. Một tuần một lần, vào chiều chủ nhật, ngồi với bạn ở quán, thưởng thức chậm rãi. Trà sữa trở lại là trà sữa, không phải tiền công của buổi tập.
Với tiết kiệm, phần thưởng có thể là một khoản nhỏ trích ra cho trải nghiệm mình thích. Với học tập, có thể là một buổi đi dạo công viên, một cuốn sách mình mong đọc.
Niềm vui ngay trong lúc làm
Phần thưởng tốt nhất, về lâu dài, là niềm vui nằm ngay trong chính việc mình làm. Cậu bắt đầu để ý những cái dễ chịu của buổi tập mà trước kia cậu bỏ qua: cảm giác người nhẹ hẳn khi bước ra khỏi phòng, giấc ngủ sâu hơn những đêm có tập, mấy người bạn quen ở phòng tập hay hỏi han.
Cậu làm một danh sách nhạc riêng chỉ nghe khi tập, những bài cậu thích nhất. Muốn nghe những bài ấy, cậu phải đi tập. Buổi tập dần có vị riêng của nó.
Sáu tháng sau, cậu không còn cần phần thưởng nào để đi tập. Thói quen đã đứng được trên chân mình, nuôi bằng chính những điều tốt nó mang lại.
Nếu bạn đang dùng phần thưởng để giữ một thói quen, thử hỏi: phần thưởng này đang kéo mình về phía mục tiêu, hay kéo ngược lại. Nếu là vế sau, đừng bỏ phần thưởng, chỉ cần tìm một thứ khác cũng vui mà cùng chiều.
Câu hỏi thường gặp
Tự thưởng có giúp giữ thói quen không?
Có, nhất là giai đoạn đầu khi kết quả thật chưa thấy. Phần thưởng nhỏ ngay sau khi làm giúp gắn việc đó với cảm giác dễ chịu.
Thế nào là phần thưởng đi ngược mục đích?
Là phần thưởng xoá bớt thành quả vừa đạt được, như tập thể dục xong uống đồ quá ngọt, tiết kiệm xong tiêu hết khoản vừa để dành.
Nên tự thưởng bằng gì khi tập thể dục?
Những thứ phục vụ việc tập như đồ dùng tốt hơn, trải nghiệm vận động vui như đi bơi, leo núi, hoặc danh sách nhạc riêng chỉ nghe khi tập.
Bao lâu thì nên tự thưởng một lần?
Giai đoạn đầu có thể thưởng nhỏ và thường xuyên. Khi thói quen đã vững, giãn dần ra theo mốc như mười buổi hay một tháng.
Làm sao để không cần phần thưởng nữa?
Để ý và tận hưởng những điều tốt nằm ngay trong việc mình làm, như cảm giác khoẻ khoắn, giấc ngủ sâu hơn, những người bạn mới. Dần dần chính việc đó trở thành phần thưởng.
