Tìm hiểu lịch sử làng mình có thể bắt đầu ngay từ việc hỏi chuyện các cụ cao niên, đi xem đình chùa, bia đá, gia phả, rồi đối chiếu với tài liệu ở thư viện địa phương. Điều quan trọng nhất là ghi chép cho rõ: ai kể, kể khi nào, chỗ nào là truyền miệng, chỗ nào có giấy tờ, để người sau đọc biết cái nào chắc, cái nào còn phải tìm thêm.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có lẽ bạn từng tự hỏi tên làng mình từ đâu mà có, cái giếng đầu làng ai đào, ngôi đình thờ ai. Tập này dành cho bạn muốn đi tìm câu trả lời, như một cách học suốt đời gắn với chính nơi mình lớn lên.
Một câu hỏi bắt đầu từ cái tên làng
Hình dung một cô gái trẻ về quê ăn Tết. Đứa em họ nhỏ hỏi: chị ơi sao làng mình tên là thế này. Cô không biết. Hỏi bố, bố bảo nghe ông nói là từ thời xưa lắm. Hỏi tiếp thì bố cũng chịu.
Cô thấy lạ: mình sinh ra ở đây, lớn lên ở đây, mà không biết gì về nơi này ngoài những thứ trước mắt. Cô quyết định dành mấy ngày Tết để hỏi. Mỗi năm về quê, cô hỏi thêm một ít.
Sau vài năm, cô có một cuốn sổ dày những câu chuyện về làng: chuyện khai làng, chuyện ngôi đình, chuyện những dòng họ đầu tiên, chuyện những trận lụt lớn, những nghề cũ đã mất. Có chuyện có giấy tờ, có chuyện chỉ là lời kể.
Cô bảo đó là thứ cô học được nhiều nhất mà không có thầy nào dạy.
Hỏi chuyện các cụ cao niên
Nguồn quý nhất và cũng mong manh nhất là trí nhớ của các cụ. Mỗi cụ ra đi là một kho chuyện mất theo. Nên nếu muốn tìm hiểu, hãy bắt đầu từ các cụ, càng sớm càng tốt.
Khi hỏi, đừng hỏi những câu quá chung như làng mình có lịch sử thế nào. Hỏi những câu cụ thể, gắn với đời cụ: hồi cụ còn nhỏ làng trông ra sao, nhà cụ ở chỗ nào, ngày đó làng có nghề gì, ông bà cụ kể gì về ngày xưa.
Mang theo ảnh cũ, hoặc dẫn cụ đi qua những chỗ quen, ký ức thường bật ra từ những thứ cụ nhìn thấy. Nghe nhiều hơn hỏi, đừng ngắt lời, đừng sửa khi cụ kể khác với điều mình nghe ở chỗ khác. Ghi lại cả hai.
Xin phép trước khi ghi âm. Và nhớ rằng đó là một cuộc trò chuyện với người già, không phải một cuộc phỏng vấn. Một ly trà, một buổi chiều thong thả, cụ sẽ kể nhiều hơn.
Đi xem đình, chùa, bia đá, gia phả
Nhiều làng còn những dấu tích ghi lại lịch sử: đình làng, chùa, miếu, nhà thờ họ, bia đá, cây cổ thụ, giếng cổ. Ở một số đình còn lưu giữ sắc phong, hoành phi, câu đối. Nhiều dòng họ còn gia phả.
Khi đi xem, hỏi người trông coi về những gì được lưu giữ, và xin phép trước khi chụp ảnh. Với sắc phong, gia phả, văn bia viết bằng chữ Hán hoặc chữ Nôm, phần lớn chúng ta không đọc được, cần nhờ người biết chữ hoặc những người nghiên cứu. Đừng tự đoán nghĩa.
Gia phả là tài liệu riêng của dòng họ, nên hỏi ý trưởng họ trước khi xem hay chụp. Nhiều họ rất trân trọng gia phả, và sẽ vui khi có người con cháu quan tâm.
Chụp ảnh tất cả, ghi rõ chụp ở đâu, ngày nào. Ảnh là tư liệu, và có khi sau này chính những bức ảnh đó còn lại khi hiện vật đã hư hại.
Đối chiếu với tài liệu và tách bạch các nguồn
Lời kể và dấu tích tại làng cần được đối chiếu với tài liệu. Thư viện tỉnh, thư viện huyện, phòng văn hoá xã thường có sách địa chí, sách về lịch sử địa phương, đôi khi có cả tư liệu về chính làng mình. Hỏi ở đó trước.
Khi đối chiếu, sẽ có chỗ khớp, chỗ lệch. Lời kể của các cụ có khi khác sách, sách này có khi khác sách kia. Đó là chuyện bình thường của lịch sử địa phương. Đừng vội chọn một bên.
Hãy ghi chép tách bạch: chuyện này theo lời cụ ông họ Nguyễn kể năm này, chuyện này theo một cuốn địa chí, chuyện này là truyền thuyết của làng. Truyền thuyết thì nói là truyền thuyết, đừng trình bày như sự thật đã được chứng minh.
Những chỗ chưa rõ, cứ ghi là chưa rõ. Một cuốn sổ trung thực có nhiều dấu hỏi giá trị hơn một cuốn sổ đầy chắc chắn mà sai.
Giữ lại cho người sau
Những gì bạn thu thập có thể là món quà cho cả làng. Một cuốn sổ chép tay, một tập ảnh, một tệp ghi âm lời các cụ, khi đưa vào nhà văn hoá hay gửi cho ban quản lý đình, sẽ giúp nhiều người sau hiểu về nơi mình sống.
Có người còn cùng nhau lập nhóm những người con xa quê quan tâm tới lịch sử làng, mỗi người góp một ít. Học cùng nhau thì vui hơn, và tư liệu cũng phong phú hơn.
Tìm hiểu lịch sử làng cũng là một cách gắn kết các thế hệ. Người trẻ hỏi, người già kể, và cả hai đều thấy mình có ý nghĩa.
Học suốt đời đôi khi không phải là đi xa để học điều mới, mà là quay về để hiểu điều gần nhất mà mình chưa từng hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Bắt đầu tìm hiểu lịch sử làng từ đâu?
Từ việc hỏi chuyện các cụ cao niên trong làng, rồi đi xem đình, chùa, bia đá, gia phả và đối chiếu với tài liệu ở thư viện địa phương.
Lời kể của người già có đáng tin không?
Rất quý nhưng có thể lệch so với sử liệu do trí nhớ và cách truyền miệng. Hãy ghi rõ ai kể, kể khi nào, và đối chiếu với nguồn khác.
Không đọc được chữ Hán trên bia và sắc phong thì làm sao?
Chụp ảnh rõ nét và nhờ người biết chữ Hán Nôm hoặc người nghiên cứu đọc giúp. Không nên tự đoán nghĩa.
Có được xem gia phả của dòng họ khác không?
Gia phả là tài liệu riêng của dòng họ, cần xin phép trưởng họ trước khi xem hay chụp ảnh và tôn trọng mong muốn của họ.
Truyền thuyết của làng có nên ghi lại không?
Nên ghi lại vì đó là một phần văn hoá, nhưng cần ghi rõ là truyền thuyết, không trình bày như sự thật lịch sử đã được chứng minh.
