Tự tin không phải một tính cách bẩm sinh mà người khác có còn mình thì không. Nó được xây dần từ những bằng chứng nhỏ: mỗi lần làm được một việc mình từng sợ, mình có thêm một viên gạch. Chờ hết sợ rồi mới làm thì không bao giờ có gạch để xây.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về một cô nhân viên mới, cả tháng đầu đi họp mà không nói một câu nào, dù trong đầu có rất nhiều ý. Cô là nhân vật hư cấu, và mình đoán nhiều người nghe đã từng ngồi đúng chiếc ghế của cô.
Những buổi họp im lặng
Mỗi sáng thứ hai, phòng cô họp giao ban. Mọi người lần lượt báo cáo, góp ý, tranh luận. Cô ngồi cuối bàn, ghi chép chăm chỉ. Có những lúc cô nghĩ ra một ý mà cô thấy hay, tim đập nhanh, miệng định mở. Rồi có người khác nói trước, hoặc cô chần chừ quá lâu, và khoảnh khắc trôi qua.
Tối về, cô trách mình. Sao mình nhút nhát thế. Sao chị kia nói gì cũng tự nhiên, còn mình thì cứ như bị khoá miệng. Cô tin rằng có những người sinh ra đã tự tin, và cô không thuộc số ấy.
Một lần, đúng ý cô từng nghĩ mà không dám nói, một anh đồng nghiệp nói ra và được sếp khen. Cô thấy vừa tiếc vừa giận mình. Cô biết mình không thiếu ý, mình chỉ thiếu cái gì đó để mở miệng.
Cái gì đó ấy, người ta gọi là tự tin. Và cô, như rất nhiều người, nghĩ nó là thứ phải có trước rồi mới làm được việc.
Tự tin đến sau, không đến trước
Đây là điều mình muốn nói với cô, và với bạn. Những người trông có vẻ tự tin, phần lớn không phải sinh ra đã thế. Họ tự tin ở những việc họ đã làm nhiều lần. Chị đồng nghiệp nói năng tự nhiên trong họp, có lẽ đã ngồi qua hàng trăm buổi họp, đã từng nói sai, từng bị phản bác, và đã thấy mình vẫn ổn.
Tự tin, nói một cách đơn giản, là niềm tin của mình vào khả năng làm được một việc. Niềm tin ấy được xây từ bằng chứng. Mỗi lần làm được, mình có thêm bằng chứng. Mỗi lần làm chưa được mà vẫn đứng dậy, mình cũng có thêm bằng chứng, bằng chứng rằng thất bại không giết được mình.
Nên nếu chờ tự tin rồi mới làm, mình mắc vào một vòng tròn: không làm thì không có bằng chứng, không có bằng chứng thì không tự tin, không tự tin thì không làm. Cách duy nhất để thoát là làm khi vẫn còn sợ.
Nghe thì khó, nhưng mẹo nằm ở chỗ bắt đầu bằng những việc đủ nhỏ để nỗi sợ vẫn chịu được.
Những bằng chứng nhỏ đầu tiên
Mình gợi ý cô một kế hoạch nhỏ. Tuần đầu, mục tiêu chỉ là nói một câu trong buổi họp. Không cần là ý tưởng lớn. Có thể là một câu hỏi làm rõ: em muốn hỏi thêm về hạn của việc này. Một câu thôi.
Sáng thứ hai, cô tập câu ấy trước gương. Trong họp, tim cô đập thình thịch, nhưng cô hỏi. Anh trưởng phòng trả lời bình thường, không ai nhìn cô lạ. Cô về chỗ, tay vẫn hơi run, nhưng trong lòng có một cảm giác mới.
Tuần thứ hai, cô góp một ý nhỏ. Tuần thứ ba, cô xin trình bày một phần việc mình đã làm. Mỗi tuần một bước, mỗi bước to hơn một chút. Cô ghi lại trong sổ từng lần làm được, như ghi một cuốn sổ bằng chứng.
Sau hai tháng, cô vẫn không thành người nói nhiều nhất trong phòng. Nhưng cô nói khi cần nói. Và cô thôi trách mình mỗi tối.
Khi làm rồi mà không như ý
Không phải lần nào cũng suôn sẻ. Một lần cô đưa ra một đề xuất, sếp bác ngay, còn chỉ ra hai điểm sai. Cô đỏ mặt, cả ngày hôm đó không muốn nói thêm gì.
Đây là lúc dễ quay về vòng tròn cũ nhất. Mình gợi ý cô nhìn lại sự việc cho đúng. Ý của cô bị bác, chứ không phải cô bị bác. Hai điểm sai được chỉ ra, nghĩa là lần sau cô biết thêm hai điều. Và cô đã nói, đã đứng vững qua một lần bị phản bác. Đó cũng là một bằng chứng.
Người tự tin không phải người không bao giờ bị bác bỏ. Họ là người đã bị bác nhiều lần và biết rằng mình vẫn ổn. Khả năng đứng dậy sau những lần như thế mới là nền móng chắc nhất.
Tuần sau, cô quay lại với một đề xuất đã sửa. Lần này sếp gật đầu.
Đừng chờ, hãy xây
Mình muốn nói thêm một điều về tự tin giả. Có những người trông rất tự tin, nói to, khẳng định chắc nịch, nhưng bên trong rỗng. Đó không phải thứ bạn cần học. Thứ bạn cần là một sự vững vàng lặng lẽ, đến từ việc bạn biết mình đã làm được gì.
Bạn cũng không cần tự tin ở mọi thứ. Có thể bạn tự tin khi làm việc với con số nhưng run khi nói trước đám đông. Mỗi lĩnh vực cần xây riêng, và chẳng có gì sai khi mình mạnh chỗ này yếu chỗ kia.
Nếu sự rụt rè của bạn nặng tới mức làm bạn tránh gần hết các tình huống giao tiếp, ảnh hưởng tới học tập và công việc, hãy cân nhắc nói chuyện với chuyên gia tâm lý. Có những cách giúp đỡ hiệu quả mà bạn không cần tự xoay xở một mình.
Còn hôm nay, nếu bạn đang ngồi cuối một bàn họp nào đó với một ý trong đầu, hãy thử nói một câu thôi. Một câu nhỏ. Viên gạch đầu tiên luôn là viên khó đặt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Tự tin là bẩm sinh hay rèn luyện được?
Có người tự nhiên dạn dĩ hơn, nhưng phần lớn sự tự tin được rèn qua trải nghiệm. Mỗi lần làm được một việc mình sợ, bạn có thêm bằng chứng về khả năng của mình, và sự tự tin lớn dần từ đó.
Làm sao để dám phát biểu trong cuộc họp?
Bắt đầu bằng mục tiêu rất nhỏ như hỏi một câu làm rõ, chuẩn bị trước điều muốn nói, và nói sớm trong buổi họp trước khi nỗi lo kịp lớn lên. Tăng dần độ khó qua từng tuần.
Bị bác bỏ ý kiến thì làm sao không mất tự tin?
Tách ý kiến khỏi con người mình: ý bị bác không có nghĩa bạn kém. Ghi lại điều học được từ góp ý và quay lại với phiên bản tốt hơn. Đứng vững qua những lần bị phản bác chính là cách xây sự tự tin bền.
Sự tự tin thật khác tự tin giả thế nào?
Tự tin thật thường lặng lẽ, dựa trên những gì mình đã làm được và sẵn lòng nhận mình chưa biết. Tự tin giả thường ồn ào, khẳng định chắc nịch nhưng né tránh khi bị hỏi sâu.
Khi nào sự rụt rè cần được giúp đỡ chuyên môn?
Khi bạn tránh gần hết các tình huống giao tiếp, lo lắng nặng trước khi gặp người, và điều đó ảnh hưởng rõ tới học tập, công việc hay các mối quan hệ. Chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn với những cách tiếp cận phù hợp.
