Tuần đầu tiên sau khi bị cho nghỉ việc, điều nên làm trước không phải là rải hồ sơ khắp nơi, mà là giữ lại giấy tờ, hỏi rõ quyền lợi của mình, nói thật với người nhà và cho bản thân vài ngày để đứng vững lại.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những buổi chiều bình thường như mọi buổi chiều, rồi một cuộc gọi lên phòng họp nhỏ làm mọi thứ đổi khác. Tập này dành cho bạn nếu bạn vừa ôm thùng đồ ra khỏi chỗ làm, hoặc đang ngồi cạnh một người vừa trải qua chuyện ấy.
Ngày đầu tiên: đừng ký gì khi đang choáng
Hình dung một anh kế toán ngoài bốn mươi. Sáng vẫn gửi báo cáo, chiều được mời lên phòng họp, nghe vài câu về tái cơ cấu, rồi được đưa một tờ giấy để ký. Phản xạ của rất nhiều người là ký ngay cho xong, vì ngồi thêm phút nào cũng thấy ngượng.
Nếu được, bạn hãy xin mang giấy tờ về đọc. Một câu nhẹ nhàng là đủ: em cần một ngày để đọc kỹ, mai em gửi lại. Phần lớn nơi làm việc tử tế sẽ đồng ý. Đọc lúc đang choáng, mắt lướt qua chữ mà đầu không giữ được gì.
Trước khi rời bàn làm việc, hãy lưu lại những gì thuộc về bạn: liên lạc của đồng nghiệp thân, bản sao bảng lương, hợp đồng, những thư khen hay kết quả công việc mà bạn có quyền giữ. Đừng mang theo tài liệu của công ty, vì đó là chuyện khác hẳn và có thể khiến bạn gặp rắc rối.
Và tối hôm ấy, đừng đăng gì lên mạng. Lời nói lúc giận có thể theo bạn lâu hơn công việc vừa mất. Cảm xúc thì cứ để nó có mặt, nhưng nói ra với một người tin cậy chứ không phải với cả danh sách bạn bè.
Hỏi cho rõ quyền lợi và giấy tờ
Ngày thứ hai hoặc thứ ba, khi đã ngủ được một giấc, bạn hãy ngồi xuống với hợp đồng lao động và tờ giấy được đưa. Đọc chậm từng mục: ngày chấm dứt, tiền lương còn lại, ngày phép chưa nghỉ, các khoản trợ cấp nếu có, và việc chốt sổ bảo hiểm.
Chỗ nào không hiểu, hãy hỏi bộ phận nhân sự bằng một tin nhắn hoặc thư ngắn, để có câu trả lời bằng chữ. Hỏi lịch sự, cụ thể, từng câu một. Bạn không cần tranh cãi, chỉ cần biết rõ mình đang nhận gì.
Nếu bạn có đóng bảo hiểm thất nghiệp, hãy tìm hiểu ngay thủ tục hưởng chế độ ở trung tâm dịch vụ việc làm nơi mình sống. Mỗi chế độ thường có hạn nộp hồ sơ, và mình không nhớ chính xác con số nên bạn hãy hỏi trực tiếp nơi tiếp nhận cho chắc. Chậm vài tuần đôi khi là mất quyền lợi.
Khi thấy điều gì có vẻ không đúng với hợp đồng hay với luật, đừng vội kết luận một mình. Hãy hỏi một luật sư, công đoàn, hoặc phòng lao động ở địa phương. Mang theo giấy tờ, kể sự việc theo thứ tự thời gian. Biết rõ quyền của mình giúp bạn đứng thẳng hơn trong mọi cuộc nói chuyện sau đó.
Nói với người nhà thế nào
Nhiều người giấu. Sáng vẫn mặc áo sơ mi ra khỏi nhà, ngồi quán cà phê tới chiều rồi về. Họ không muốn vợ lo, chồng buồn, bố mẹ thất vọng. Nhưng giấu càng lâu càng nặng, và người thân thường phát hiện theo cách khó chịu hơn nhiều.
Bạn có thể nói ngắn và thật: hôm nay công ty cắt giảm, anh nằm trong số đó. Anh đang tìm hiểu quyền lợi, cần vài ngày để tính, rồi mình cùng bàn chuyện chi tiêu. Câu nói ấy cho người nghe biết ba điều: chuyện gì đã xảy ra, bạn đang làm gì, và họ được tham gia.
Với con nhỏ, không cần kể hết. Chỉ cần nói bố mẹ đang đổi chỗ làm, có thể sẽ ở nhà nhiều hơn một thời gian. Trẻ con cảm được không khí trong nhà rất rõ, nên một lời giải thích bình thản tốt hơn sự im lặng nặng nề.
Rồi cả nhà nhìn lại chi tiêu cùng nhau. Không phải để cắt hết mọi niềm vui, mà để biết khoản nào hoãn được, khoản nào phải giữ. Khi mọi người cùng biết, gánh nặng được chia ra, và bạn không phải gồng một mình.
Cho mình vài ngày để đứng vững
Mất việc không chỉ là mất thu nhập. Nó lấy đi nhịp ngày quen thuộc, những người gặp mỗi sáng, và cả một phần câu trả lời cho câu hỏi mình là ai. Thấy hụt hẫng, giận, xấu hổ hay nhẹ nhõm lẫn lộn đều là chuyện bình thường.
Hãy giữ vài thứ cố định: giờ thức dậy, bữa sáng, một buổi đi bộ. Những việc nhỏ ấy giữ cho ngày không trôi tuột. Ngủ trưa tới bốn giờ chiều rồi thức tới hai giờ sáng sẽ làm mọi thứ tối thêm.
Viết ra một trang giấy những gì bạn đã làm được ở chỗ cũ. Không phải để tự an ủi, mà vì vài tuần nữa bạn sẽ cần chính những dòng ấy khi viết hồ sơ và đi phỏng vấn.
Nếu nỗi buồn kéo dài, mất ngủ triền miên, hay bạn thấy mình không muốn làm gì nữa, hãy nói với người thân và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó là một bước chăm sóc bản thân, không phải dấu hiệu yếu đuối.
Bắt đầu tìm việc có kế hoạch
Khi đã bình tĩnh, hãy tìm việc như một công việc. Mỗi sáng dành vài giờ, có danh sách nơi muốn ứng tuyển, có ghi chép đã gửi đâu, ai đã trả lời. Rải trăm hồ sơ giống hệt nhau thường không hiệu quả bằng hai mươi hồ sơ được chỉnh riêng.
Báo cho những người quen trong nghề biết bạn đang tìm việc. Nhiều người ngại vì sợ bị thương hại. Nhưng rất nhiều cơ hội đến qua một câu nhắn: anh nghe nói em đang tìm, bên anh đang cần người. Người ta không thể giới thiệu bạn nếu không biết bạn đang cần.
Khi được hỏi vì sao rời chỗ cũ, hãy chuẩn bị một câu trả lời ngắn, thật và không cay đắng. Công ty tái cơ cấu, bộ phận của mình bị thu gọn, mình đang tìm nơi có thể dùng kinh nghiệm về mảng này. Nói xong thì chuyển sang điều bạn làm được.
Và hãy cho phép mình nhìn rộng hơn một chút. Có người sau lần mất việc mới nhận ra mình muốn đổi hướng, muốn học thêm, hay muốn làm ở nơi nhỏ hơn mà gần nhà hơn. Cánh cửa đóng lại đau thật, nhưng nó cũng buộc ta nhìn quanh xem còn những lối nào.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ký ngay biên bản chấm dứt hợp đồng khi được đưa?
Nếu có thể, hãy xin mang về đọc trong một ngày. Đọc kỹ các khoản tiền, ngày chấm dứt và việc chốt sổ bảo hiểm, chỗ nào chưa rõ thì hỏi bằng văn bản rồi mới ký.
Bị cho nghỉ việc có được hưởng bảo hiểm thất nghiệp không?
Tuỳ việc bạn đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ điều kiện hay chưa. Cách chắc nhất là hỏi trung tâm dịch vụ việc làm nơi mình sống càng sớm càng tốt, vì hồ sơ thường có thời hạn nộp.
Có nên giấu gia đình chuyện mất việc?
Không nên giấu lâu. Một lời nói ngắn, thật, kèm việc bạn đang làm để xoay xở sẽ giúp cả nhà cùng điều chỉnh và bạn bớt gánh một mình.
Bao lâu sau khi mất việc thì nên bắt đầu tìm việc mới?
Không có con số cố định, nhưng nhiều người thấy vài ngày đầu nên dành cho giấy tờ và lấy lại bình tĩnh. Khi đầu óc đã rõ ràng, việc tìm việc có kế hoạch sẽ hiệu quả hơn nhiều.
Trả lời thế nào khi nhà tuyển dụng hỏi vì sao bị cho nghỉ?
Hãy nói ngắn, đúng sự thật và không trách móc chỗ cũ, ví dụ bộ phận bị thu gọn khi công ty tái cơ cấu. Sau đó chuyển nhanh sang những kết quả bạn đã làm được.
