Chánh niệm với người bận rộn không đòi thêm một giờ nào trong ngày. Nó chỉ là biết rõ mình đang làm gì ngay trong lúc đang làm, khi rửa mặt thì biết đang rửa mặt, khi nấu cơm thì biết đang nấu cơm, thay vì tay một nơi đầu một nẻo.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mở đầu cho một loạt chương về chánh niệm trong đời thường, và mình muốn bắt đầu từ chỗ thật nhất: bạn bận, rất bận, và nghe tới chữ thiền là thấy mệt thêm. Mình hứa không bắt bạn lên núi hay ngồi im cả tiếng. Mình chỉ mời bạn nhìn lại những phút bạn vốn đang có.
Chánh niệm thật ra là gì?
Nói gọn nhất, chánh niệm là sự chú ý có mặt. Bạn để tâm vào đúng việc đang diễn ra lúc này, nhận biết nó, và không vội chấm điểm nó là hay hay dở. Không có gì huyền bí trong đó. Ai cũng từng có những khoảnh khắc như vậy, chỉ là chúng đến tình cờ và đi rất nhanh.
Ngược lại với chánh niệm là trạng thái mà ai cũng quen: thân ở đây nhưng đầu ở chỗ khác. Đang ăn cơm mà nghĩ chuyện công ty, đang nghe con nói mà lo hoá đơn tiền điện, đang tắm mà soạn sẵn câu cãi lại người ta. Một ngày trôi đi như thế, tối nằm xuống thấy mệt mà không nhớ mình đã sống ngày đó ra sao.
Chánh niệm không đòi bạn ngừng suy nghĩ. Suy nghĩ vẫn đến, kế hoạch vẫn cần lập. Điều khác là bạn biết mình đang suy nghĩ, và có thể chọn quay lại với việc trước mặt khi cần. Giống như người lái đò biết lúc nào thuyền trôi lệch, rồi khẽ chỉnh mái chèo.
Vì thế đừng nghĩ chánh niệm là một việc mới phải làm thêm. Nó là một cách làm những việc cũ. Cái cốc vẫn rửa, bó rau vẫn nhặt, chỉ có điều lần này có bạn ở trong đó.
Chuyện một chị bán xôi lúc bốn giờ sáng
Mình kể một chuyện hư cấu nhưng rất quen. Có một chị bán xôi ở chợ huyện, ngày nào cũng dậy từ khi trời còn tối, đồ xôi, ra chợ, gói đến gần trưa. Chị bảo mình làm gì có thời gian cho mấy chuyện thiền định, ngủ còn không đủ.
Rồi một hôm chị để ý thấy tay mình gói xôi rất đều, nhưng đầu thì đang cãi nhau với ông chồng từ tối qua. Gói xong cả trăm gói mà lòng nặng trĩu. Chị thử một việc nhỏ: mỗi lần mở một chiếc lá chuối mới, chị dừng lại nửa giây, nhìn màu lá, ngửi mùi gạo nếp nóng, rồi mới gói.
Chị kể sau vài tuần, buổi sáng vẫn bận y như cũ, khách vẫn đông như cũ, nhưng chị về nhà ít cáu hơn. Không phải vì chuyện với chồng đã xong, mà vì chị không còn mang nó theo suốt từng gói xôi. Nửa giây mở lá trở thành những chỗ nghỉ nhỏ rải khắp buổi sáng.
Câu chuyện này không có phép màu. Chị không có thêm phút nào. Chị chỉ đổi cách có mặt trong những phút vốn đã thuộc về mình.
Gắn chánh niệm vào việc sẵn có
Cách dễ nhất để bắt đầu là chọn một việc bạn vẫn làm mỗi ngày và hứa với mình rằng khi làm việc đó, mình sẽ có mặt. Đánh răng là một lựa chọn tốt, vì nó ngắn, ngày nào cũng có, và thường là lúc đầu óc chạy lung tung nhất.
Khi đánh răng, bạn chỉ cần để ý vài thứ: vị kem đánh răng, tiếng bàn chải, cảm giác nước mát trong miệng. Đầu sẽ lại chạy đi lo việc khác, chuyện đó chắc chắn xảy ra. Khi nhận ra, bạn nhẹ nhàng quay lại với chiếc bàn chải. Vậy là xong một lần tập.
Sau một hai tuần, bạn có thể thêm một việc nữa, như rót nước uống, khoá cửa, hay bước những bậc cầu thang đầu tiên khi ra khỏi nhà. Mỗi việc là một cái móc nhỏ để treo sự chú ý của mình lên đó.
Đừng chọn quá nhiều việc cùng lúc. Một việc làm đều thì hơn mười việc làm vài hôm rồi bỏ. Chánh niệm lớn lên giống cây, tưới đều từng chút thì mới bén rễ.
Những hiểu lầm làm người bận nản lòng
Hiểu lầm đầu tiên là phải có chỗ yên tĩnh mới tập được. Thật ra chợ ồn, bếp ồn, xe cộ ồn đều là chỗ tập. Tiếng ồn chỉ là một thứ nữa để nhận biết, không phải kẻ thù phải dẹp đi.
Hiểu lầm thứ hai là phải thấy bình an ngay. Có hôm bạn có mặt trọn vẹn và nhận ra mình đang rất bực. Như vậy là chánh niệm đã làm đúng việc của nó, vì nó cho bạn thấy rõ mình đang thế nào, chứ không hứa làm bạn vui.
Hiểu lầm thứ ba là phải tập lâu mới có ích. Nhiều người kể rằng chỉ vài hơi thở có mặt trong một ngày rối ren cũng đủ để họ đổi một câu nói gắt thành một câu nói bình thường. Không cần đợi tới lúc thành thạo mới được hưởng.
Hiểu lầm cuối là phải theo một tôn giáo nào đó. Chánh niệm có gốc từ truyền thống đạo Phật, nhưng cách tập trong đời thường thì ai cũng dùng được, dù bạn theo đạo nào hay không theo đạo nào.
Một ngày thử nghiệm cho riêng bạn
Nếu bạn muốn thử ngay từ mai, mình gợi ý thế này. Buổi sáng, chọn một việc nhỏ đầu tiên trong ngày và làm nó với sự chú ý trọn vẹn. Có thể là rót cốc nước, có thể là mở cửa sổ.
Giữa ngày, khi chuyển từ việc này sang việc khác, hít một hơi chậm và biết rằng mình đang chuyển. Không cần đóng mắt, không cần ai biết. Chỉ một hơi thở thôi.
Buổi tối, trước khi ngủ, nhớ lại một khoảnh khắc trong ngày mà bạn thật sự có mặt. Có thể nó chỉ dài vài giây, như lúc con cười hay lúc nắng chiếu lên mặt bàn. Nhớ lại nó là cách tưới cho hạt giống đó.
Làm vậy một tuần rồi tự hỏi mình xem có gì khác không. Đừng chấm điểm, chỉ nhìn. Có khi khác biệt rất nhỏ, nhưng nhỏ mà thật thì đáng giữ hơn lớn mà chỉ có trong sách.
Câu hỏi thường gặp
Chánh niệm và thiền có giống nhau không?
Thiền thường là những buổi ngồi tập có chủ đích, còn chánh niệm là phẩm chất chú ý mà buổi ngồi đó rèn luyện. Bạn có thể tập chánh niệm trong lúc rửa bát hay đi bộ mà không cần ngồi thiền. Ngồi thiền giúp thêm, nhưng không bắt buộc.
Mỗi ngày cần bao lâu thì mới đủ?
Không có con số nào bắt buộc. Với người bận, vài lần có mặt ngắn rải trong ngày đã là bắt đầu tốt. Quan trọng là đều đặn, hôm nay quên thì mai làm lại.
Đầu óc cứ chạy đi chỗ khác thì có phải mình tập sai không?
Không sai chút nào. Tâm trí vốn hay chạy, và việc nhận ra nó vừa chạy rồi đưa nó về chính là bài tập. Mỗi lần đưa về là một lần mình mạnh thêm một chút.
Người hay lo âu có nên tập chánh niệm không?
Nhiều người thấy dễ chịu hơn khi tập, nhưng chánh niệm không thay được việc gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý. Nếu lo âu làm bạn mất ngủ, mất ăn hay kéo dài nhiều tuần, hãy tìm người có chuyên môn trước.
Có cần ứng dụng hay dụng cụ gì không?
Không cần gì cả. Hơi thở và việc bạn đang làm là đủ. Ứng dụng có thể nhắc giờ, nhưng nhiều khi chính chiếc điện thoại lại là thứ kéo mình đi xa nhất.
