Cây tre gắn với đời sống người Việt ở rất nhiều tầng: luỹ tre bao quanh làng, vô số đồ dùng từ đòn gánh, rổ rá, giường chõng tới khung nhà, măng tre trong bữa ăn, và những lời ví von về sự dẻo dai, bền bỉ, như câu tre già măng mọc. Hiếm có loài cây nào len vào đời sống thường ngày sâu đến vậy.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Nếu bạn lớn lên ở làng quê, có lẽ tiếng gió lùa qua rặng tre vào buổi trưa hè là một âm thanh rất quen. Tập này mình cùng ngồi dưới bóng tre ấy, kể về một loài cây bình thường mà không bình thường chút nào.
Luỹ tre bao quanh làng
Ở nhiều làng quê, nhất là ở đồng bằng Bắc Bộ, ngày xưa có những luỹ tre dày bao quanh làng. Tre mọc thành bụi, gai góc, cành đan vào nhau, tạo thành một bức tường xanh.
Luỹ tre ấy vừa chắn gió bão, vừa giữ đất, vừa làm ranh giới. Đứng ngoài nhìn vào, chỉ thấy một vòng xanh, mái đình, mái nhà khuất sau đó. Luỹ tre làng vì vậy thành một hình ảnh quen thuộc của làng Việt trong văn thơ.
Trong luỹ tre là một thế giới riêng, với đình làng, giếng nước, ao chung. Người đi xa nhớ quê, có khi nhớ nhất là hình ảnh luỹ tre hiện ra từ xa khi về gần tới làng.
Ngày nay, nhiều luỹ tre đã thưa đi, nhường chỗ cho đường sá, nhà cửa. Nhưng ở không ít nơi, những bụi tre già vẫn còn đứng ở đầu làng, cuối xóm.
Từ đòn gánh tới mái nhà
Trước khi có nhựa và kim loại rẻ, tre là vật liệu của gần như mọi thứ. Chiếc đòn gánh, cái rổ, cái rá, cái nong, cái nia, đôi đũa, chiếc chõng tre, cần câu, cái sáo thổi, đều có thể làm từ tre.
Tre được dùng làm khung nhà, làm kèo, làm vách, làm rào. Những sợi lạt chẻ mỏng từ tre hoặc giang dùng để buộc, từ buộc mái nhà tới buộc bánh chưng ngày Tết.
Người thợ đan có thể biến những thanh tre thành đủ thứ đồ dùng, đan dày đan thưa tuỳ việc. Có những làng sống bằng nghề đan tre suốt nhiều đời.
Tre còn bền khi biết cách xử lý. Ông bà ta có kinh nghiệm ngâm tre dưới ao bùn một thời gian trước khi dùng để làm nhà, để tre ít bị mọt. Đó là một ví dụ về trí khôn dân gian gắn với cây tre.
Măng tre trong bữa ăn
Không chỉ thân tre, mầm non của tre là măng cũng là một món ăn quen. Măng tươi luộc chấm, măng xào, canh măng, măng khô hầm xương, mỗi vùng có cách nấu riêng.
Với nhiều gia đình, bát canh măng hay nồi măng hầm là món không thể thiếu trong mâm cỗ ngày Tết, ngày giỗ ở một số vùng. Măng khô phải ngâm, luộc kỹ nhiều lần mới mềm và thơm.
Măng tươi cần được sơ chế kỹ, luộc bỏ nước vài lần, vì măng sống có vị đắng và có thể có chất không tốt cho cơ thể nếu ăn khi chưa nấu kỹ. Đây là kinh nghiệm bếp núc người lớn hay dặn.
Từ chuyện ăn măng, người ta có câu tre già măng mọc, nói rằng thế hệ trước già đi thì thế hệ sau lớn lên thay thế, như trong một bụi tre, cây già đứng bên, măng non vươn lên.
Tre trong lời ví von và truyền thuyết
Cây tre hay được dùng để nói về những đức tính người Việt quý trọng. Tre mọc ở đất cằn vẫn xanh, gió bão thì uốn cong mà ít khi gãy. Người ta ví sự dẻo dai, chịu đựng, đoàn kết với một bụi tre nhiều cây chen nhau mà đứng vững.
Câu tre già măng mọc nói về sự tiếp nối thế hệ. Câu đánh như đánh vào bụi tre lại nói về điều vô ích, đánh mãi không xuể. Mỗi câu một sắc thái, cho thấy cây tre gần gũi tới mức đi vào cả cách nói hằng ngày.
Trong truyền thuyết Thánh Gióng, khi chiếc roi sắt bị gãy giữa trận đánh, Gióng nhổ những bụi tre bên đường quật vào quân giặc. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải ghi chép lịch sử, nhưng nó cho thấy trong tâm thức người Việt, cây tre đã được gắn với sức mạnh bảo vệ làng nước.
Hình ảnh cây tre cũng xuất hiện nhiều trong thơ văn, tranh vẽ, như một biểu tượng của làng quê và của con người bình dị mà bền bỉ.
Cây tre hôm nay
Hôm nay, nhiều đồ dùng bằng tre đã được thay bằng nhựa, bằng kim loại. Chiếc rổ nhựa rẻ và nhẹ hơn, chiếc đòn gánh ít người dùng ở thành phố.
Nhưng tre cũng đang có một đời sống mới. Nhiều kiến trúc sư dùng tre làm vật liệu xây dựng, làm quán cà phê, nhà cộng đồng, vì tre nhẹ, mọc nhanh, thân thiện với môi trường. Đồ thủ công bằng tre được làm tinh xảo hơn để bán cho khách trong và ngoài nước.
Ống hút tre, bàn chải tre, hộp đựng bằng tre cũng xuất hiện nhiều hơn khi người ta muốn bớt đồ nhựa dùng một lần. Một vật liệu rất cũ bỗng lại trở nên hợp thời.
Lần tới đi qua một bụi tre, hay cầm một đôi đũa tre, có lẽ bạn sẽ nghĩ tới những người đã sống cùng loài cây ấy qua bao nhiêu thế hệ, và chút dẻo dai mà cây tre như vẫn muốn gửi lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao làng quê Việt xưa có luỹ tre bao quanh?
Luỹ tre dày giúp chắn gió bão, giữ đất, làm ranh giới và bảo vệ làng. Nó cũng trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với làng quê Bắc Bộ.
Tre già măng mọc nghĩa là gì?
Câu này nói về sự tiếp nối thế hệ: lớp trước già đi thì lớp sau lớn lên thay thế, như trong bụi tre, cây già bên cạnh và măng non vươn lên.
Truyền thuyết Thánh Gióng nhổ tre kể gì?
Theo truyền thuyết, khi roi sắt gãy giữa trận, Gióng nhổ bụi tre bên đường để đánh giặc. Đây là truyện dân gian, thể hiện việc cây tre gắn với hình ảnh bảo vệ làng nước.
Ăn măng tre cần lưu ý gì?
Măng tươi nên được luộc kỹ và bỏ nước vài lần trước khi chế biến để bớt vị đắng và loại bỏ chất không tốt. Người có bệnh nên hỏi bác sĩ về chế độ ăn phù hợp.
Tre được dùng làm gì trong đời sống hiện đại?
Tre được dùng làm vật liệu kiến trúc, đồ thủ công mỹ nghệ, đồ gia dụng thay thế nhựa như ống hút, bàn chải, hộp đựng, nhờ nhẹ, bền và mọc nhanh.
