Con tuổi mới lớn đóng cửa phòng và ít nói chuyện phần lớn là chuyện bình thường: con đang tách dần khỏi bố mẹ để thành một người riêng. Cha mẹ gần lại được không phải bằng cách hỏi nhiều hơn, mà bằng cách nghe nhiều hơn, tôn trọng khoảng riêng của con, và có mặt đều đặn ở những lúc nhỏ như trên đường đưa đón hay bữa ăn khuya.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mới năm nào con còn kể cho bạn nghe từng chuyện ở lớp, giờ hỏi gì cũng chỉ được một chữ bình thường, rồi cửa phòng đóng lại. Cảm giác hụt hẫng ấy rất thật. Tập này dành cho những bố mẹ đang đứng ngoài cánh cửa đó.
Vì sao con thu mình ở tuổi này?
Ở tuổi mới lớn, cơ thể và đầu óc con thay đổi rất nhanh. Con bắt đầu hỏi mình là ai, mình khác bố mẹ ở chỗ nào. Để trả lời, con cần một khoảng cách nhất định. Đóng cửa phòng là một cách tạo ra khoảng cách ấy.
Bạn bè lúc này trở nên cực kỳ quan trọng. Con muốn được nhóm bạn chấp nhận, và chuyện với bạn bè chiếm phần lớn tâm trí. Bố mẹ không còn là trung tâm thế giới của con nữa, và điều đó là dấu hiệu con đang lớn đúng hướng.
Con cũng nhạy cảm hơn với sự phán xét. Một câu nhận xét của bố mẹ về kiểu tóc, về bạn bè, có thể làm con đau hơn bố mẹ tưởng.
Hiểu điều này giúp bố mẹ bớt coi sự im lặng của con là thái độ hỗn, và bớt thấy mình bị bỏ rơi.
Những câu hỏi làm con im thêm
Câu hỏi hôm nay đi học thế nào gần như luôn nhận câu trả lời bình thường. Nó quá rộng, và con đã nghe nó mỗi ngày. Câu hỏi cụ thể dễ trả lời hơn: hôm nay bạn ngồi cạnh con có đi học không, giờ thể dục có gì vui không.
Những câu hỏi kiểu điều tra làm con đóng lại ngay: con đi với ai, đi đâu, về mấy giờ, đứa đó học có giỏi không. Con cảm thấy mình đang bị thẩm vấn chứ không phải được quan tâm.
Những câu bắt đầu bằng hồi bố mẹ bằng tuổi con cũng ít hiệu quả. Con nghe như một bài giảng sắp tới.
Và khi con vừa mở lời kể một chuyện, đừng vội nhảy vào khuyên hay chê. Một lần con kể chuyện bạn trốn học mà bị mắng ngay, lần sau con sẽ không kể nữa.
Nghe nhiều hơn hỏi, có mặt ở những lúc nhỏ
Con tuổi này thường mở lòng vào những lúc không ngờ: trên xe máy khi bố chở đi học thêm, lúc khuya xuống bếp tìm đồ ăn, lúc cùng rửa bát. Những lúc ngồi cạnh nhau, không phải nhìn thẳng vào mắt nhau, con dễ nói hơn.
Vì thế hãy để ý và giữ những khoảnh khắc ấy. Ngồi lại khi con xuống bếp lúc khuya, pha cho con cốc sữa, không hỏi gì cả. Có khi con tự kể.
Khi con kể, hãy nghe như một người bạn lớn tuổi. Gật đầu, hỏi thêm cho rõ, nhắc lại cảm xúc của con: nghe có vẻ con bực lắm. Giữ lời khuyên lại, trừ khi con hỏi.
Một anh kể rằng con trai mười lăm tuổi của anh gần như không nói gì ở nhà. Anh bắt đầu rủ con đi câu cá mỗi sáng chủ nhật, không ép nói chuyện. Sau vài tháng, ngồi bên bờ hồ, con bắt đầu kể chuyện lớp, chuyện bạn, có lần cả chuyện con thích một bạn gái.
Tôn trọng khoảng riêng mà vẫn giữ giới hạn
Gõ cửa trước khi vào phòng con. Không đọc nhật ký, không lục điện thoại khi không có lý do nghiêm trọng. Những việc nhỏ đó cho con thấy bố mẹ tin con, và con thường đáp lại sự tin tưởng đó.
Khoảng riêng không có nghĩa là không có quy tắc. Vẫn có giờ về nhà, vẫn có việc nhà phải làm, vẫn có những ranh giới về an toàn. Điều khác là bây giờ nên bàn quy tắc cùng con, nghe lý lẽ của con, thay vì chỉ ra lệnh.
Khi con vi phạm, hãy nói chuyện về hậu quả một cách bình tĩnh. Con về trễ một tiếng không báo, bố mẹ đã lo thế nào, lần sau con cần làm gì. Con tuổi này hiểu lý lẽ tốt hơn bố mẹ nghĩ, nếu không bị mắng trước.
Sự cân bằng giữa tôn trọng và giới hạn là điều khó nhất của việc nuôi con tuổi mới lớn. Không ai làm đúng ngay, và có thể điều chỉnh dần.
Khi nào sự thu mình là dấu hiệu cần giúp?
Thu mình bình thường là con vẫn ăn, vẫn ngủ, vẫn đi học, vẫn có bạn, chỉ là ít chia sẻ với bố mẹ. Có những thay đổi khác cần chú ý hơn.
Đó là khi con bỏ ăn hoặc ăn quá nhiều, mất ngủ hoặc ngủ li bì, bỏ hẳn những hoạt động trước đây rất thích, không còn bạn bè, học hành sa sút đột ngột, hay nói những câu tuyệt vọng về bản thân.
Nếu thấy những dấu hiệu đó kéo dài, đừng chờ. Hãy nói chuyện nhẹ nhàng với con, liên hệ giáo viên chủ nhiệm, và tìm tới bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ vị thành niên.
Điều quan trọng là con biết cửa của bố mẹ luôn mở. Có thể hôm nay con chưa nói, nhưng khi gặp chuyện lớn, con cần nhớ rằng ở nhà có người sẽ nghe mình mà không mắng trước.
Câu hỏi thường gặp
Con tuổi mới lớn không muốn đi chơi với gia đình có sao không?
Đây là điều phổ biến khi con muốn dành thời gian với bạn bè. Có thể thoả thuận vài dịp gia đình quan trọng con cần có mặt, và để con chọn tham gia các dịp khác.
Có nên kiểm tra điện thoại của con?
Chỉ nên khi có lý do nghiêm trọng về an toàn. Tốt hơn là thoả thuận trước những quy tắc dùng điện thoại và nói chuyện với con về rủi ro trên mạng.
Làm sao biết con đang bị bắt nạt?
Để ý những dấu hiệu như ngại đi học, đồ dùng bị mất hoặc hỏng, buồn bã sau khi dùng điện thoại, ít bạn hơn. Hỏi nhẹ nhàng và liên hệ nhà trường khi nghi ngờ.
Bố mẹ có nên kể chuyện mình hồi trẻ cho con nghe?
Có, nếu kể như một câu chuyện chứ không như một bài học. Kể cả những lần bố mẹ sai và đã học được gì giúp con thấy bố mẹ gần gũi hơn.
Con cãi lại nhiều hơn có phải là hư?
Thường là con đang tập bày tỏ quan điểm riêng. Hãy phân biệt cãi để nói ý kiến với hỗn láo, nghe lý lẽ của con và giữ giới hạn về lời lẽ tôn trọng nhau.
