Khen con cho đúng là khen cụ thể vào những gì con làm được: sự cố gắng, cách con nghĩ, tiến bộ so với chính con, thay vì chỉ nói con giỏi quá, con thông minh quá. Lời khen cụ thể giúp con biết lặp lại điều gì, và không biến chữ giỏi thành một danh hiệu con sợ đánh mất mỗi lần gặp bài khó.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ai làm cha mẹ cũng muốn con tự tin, và lời khen là thứ đầu tiên ta nghĩ tới. Nhưng có những lời khen, dù xuất phát từ thương, lại khiến con rụt rè hơn. Tập này kể về sự khác nhau đó.
Khen con giỏi, có gì sai đâu?
Khen con giỏi không sai, nó cho con thấy được yêu thương và được công nhận. Vấn đề chỉ xuất hiện khi đó là kiểu khen duy nhất con nghe.
Khi một đứa trẻ liên tục được nói con thông minh, con giỏi, con dần tin rằng giỏi là thứ mình có sẵn, chứ không phải thứ mình làm ra. Và nếu giỏi là thứ có sẵn, thì làm sai một bài khó có nghĩa là mình không giỏi nữa.
Nhiều cha mẹ để ý thấy con mình chỉ thích làm những bài dễ, những việc chắc chắn làm được. Gặp bài khó thì bảo chán, bảo không thích. Đôi khi đó không phải lười, mà là con đang bảo vệ danh hiệu giỏi.
Ngược lại, đứa trẻ được khen vì đã cố gắng, vì đã thử cách khác, sẽ coi bài khó là cơ hội để được khen tiếp. Con không mất gì khi thử.
Khen cụ thể: nói ra điều mình thấy
Lời khen hiệu quả nhất thường giống như một lời mô tả. Thay vì nói tranh đẹp quá, hãy nói mẹ thấy con dùng rất nhiều màu xanh cho cái cây, nhìn mát ghê. Con biết mẹ đã thật sự nhìn tranh của mình.
Thay vì nói con giỏi toán, hãy nói bài này con làm sai hai lần mà vẫn thử lại, lần thứ ba con nghĩ ra cách vẽ hình, hay quá. Con biết điều gì đã giúp mình làm được.
Lời khen cụ thể cũng khó bị con nghi ngờ. Trẻ lớn một chút rất tinh, nghe bố mẹ khen đẹp quá cho mọi thứ thì hiểu đó chỉ là câu nói quen miệng.
Mẹo nhỏ là bắt đầu bằng chữ mẹ thấy, bố thấy. Bố thấy con tự dọn bàn sau khi ăn. Câu đó vừa khen, vừa chỉ đúng hành vi muốn con lặp lại.
Khen sự cố gắng mà không thành khen cho có
Có cha mẹ chuyển sang khen cố gắng nhưng lại khen tràn lan, kể cả khi con không cố gắng thật. Con làm bừa cho xong, vẫn được khen con cố gắng lắm. Con hiểu ngay lời khen đó vô nghĩa.
Khen cố gắng cần gắn với cố gắng có thật, và tốt nhất là gắn với cách làm. Con đã thử cách nào, con làm gì khi bị vướng. Khi con làm bừa, bố mẹ có thể nói thật nhẹ nhàng: lần này con làm nhanh quá, mình thử xem lại chỗ này nhé.
Cũng cần nhớ rằng cố gắng không phải lúc nào cũng đủ. Nếu con đã cố hết sức mà vẫn chưa được, hãy giúp con tìm cách khác, hỏi người khác, chia nhỏ bài. Khen cố gắng mà không giúp tìm cách, con dễ nản.
Mục tiêu cuối cùng là con hiểu rằng khả năng lớn lên qua luyện tập, sai và sửa. Lời khen chỉ là một công cụ để gieo niềm tin ấy.
Khen trước mặt người khác và so sánh
Nhiều cha mẹ thích khoe con trước họ hàng. Một lời khoe thỉnh thoảng làm con vui. Nhưng nếu lúc nào cũng vậy, con có thể cảm thấy mình đang biểu diễn cho người lớn xem, và áp lực phải luôn giỏi trước đám đông.
Đặc biệt nên tránh khen kiểu so sánh: con giỏi hơn anh họ, con vẽ đẹp hơn bạn cùng lớp. Lời khen này dạy con rằng giá trị của mình phụ thuộc vào việc hơn người khác. Gặp ai giỏi hơn, con sẽ thấy mình kém.
Hãy so sánh con với chính con. Tháng trước con mới đọc được từng chữ, giờ con đọc được cả câu rồi.
Với anh chị em trong nhà, càng cần cẩn thận. Khen đứa này trước mặt đứa kia dễ gieo ganh tị. Mỗi đứa trẻ cần được khen ở những điều riêng của mình.
Có lúc không cần khen
Không phải việc gì con làm cũng cần một lời khen. Khi con chơi say mê một mình, xếp hình, đọc truyện, đôi khi im lặng ngồi bên là đủ. Khen liên tục có thể làm con chuyển từ làm vì thích sang làm để được khen.
Thay vì khen, có thể hỏi. Con thích nhất phần nào trong bức tranh. Làm cái này con thấy khó nhất ở đâu. Câu hỏi cho con cơ hội tự đánh giá việc mình làm, một kỹ năng quan trọng hơn cả việc được khen.
Và hãy để con thấy bố mẹ cũng sai, cũng thử lại. Mẹ nấu món này lần đầu bị mặn, lần sau mẹ bớt muối. Con học thái độ với thất bại nhiều nhất từ cách người lớn trong nhà đối xử với thất bại của chính họ.
Một đứa trẻ không sợ thất bại không phải đứa trẻ được khen nhiều nhất, mà là đứa trẻ biết mình được thương dù thắng hay thua.
Câu hỏi thường gặp
Khen con thông minh có hại không?
Không hại nếu thỉnh thoảng. Nhưng nếu đó là kiểu khen duy nhất, con có thể sợ thử việc khó vì lo mất danh hiệu thông minh. Nên khen thêm vào cách con làm và sự cố gắng.
Khen nhiều có làm con tự cao không?
Lời khen cụ thể, đúng với việc con làm, ít khi làm con tự cao. Khen chung chung tràn lan hoặc khen kiểu so sánh hơn người khác mới dễ làm con ảo tưởng hoặc áp lực.
Con làm sai thì nên nói gì?
Nói thật nhẹ nhàng về chỗ sai, rồi cùng con tìm cách sửa. Tránh những câu gắn lỗi với con người con như con ngốc thế, mà nói về việc như chỗ này mình làm lại nhé.
Có nên thưởng tiền khi con được điểm cao?
Thưởng vật chất thường xuyên dễ làm con học vì phần thưởng. Một lời ghi nhận cụ thể, một buổi đi chơi cùng nhau thường giữ được niềm vui học lâu hơn.
Trẻ tuổi mới lớn có cần được khen không?
Rất cần, nhưng cách khen nên kín đáo và cụ thể hơn, tránh khen trước bạn bè của con. Ghi nhận sự trưởng thành và quyết định của con thường được đón nhận tốt.
