Lười và kiệt sức trông rất giống nhau từ bên ngoài, đều là không muốn làm, đều là trì hoãn, nhưng chúng cần những cách chữa ngược hẳn nhau. Lười thì một cú đẩy nhỏ là đi được, còn kiệt sức thì càng đẩy càng tệ, cần nghỉ thật, và nếu kéo dài nên gặp bác sĩ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Danh mục này nói nhiều về kỷ luật, nên hôm nay mình muốn dừng lại ở một chỗ quan trọng: không phải lúc nào thiếu động lực cũng là thiếu kỷ luật. Mình sẽ kể qua câu chuyện hư cấu của một cô y tá trẻ trực đêm, người đã tự mắng mình là lười suốt nhiều tháng trước khi nhận ra điều mình cần không phải là thêm cố gắng.
Sáu tháng tự gọi mình là lười
Cô làm điều dưỡng ở một khoa nội, tuần ba đêm trực. Trước kia, ngày nghỉ cô còn đi bơi, học thêm tiếng Anh, nấu ăn cho cả nhà. Sáu tháng gần đây, ngày nghỉ cô chỉ nằm. Mở mắt ra là thấy nặng, nhìn đâu cũng thấy việc mà không làm nổi việc gì.
Cô tự trách. Mình lười quá. Mình không còn kỷ luật như xưa. Cô đặt thêm báo thức, viết thêm danh sách việc phải làm, tự hứa sẽ cố hơn. Danh sách dài ra, nhưng việc làm được thì ít đi.
Càng không làm được, cô càng mắng mình. Càng mắng mình, cô càng mệt. Tới một ngày, đứng trong bếp nhìn đống bát đĩa, cô bật khóc mà không hiểu vì sao.
Đó là lúc cô bắt đầu nghĩ rằng có lẽ vấn đề không nằm ở kỷ luật.
Những dấu hiệu khác nhau giữa lười và kiệt sức
Có một phép thử đơn giản: khi đã bắt đầu được, mình có làm tiếp được không. Với lười hay trì hoãn thông thường, bước đầu tiên khó nhưng làm được năm phút thì việc tự trôi. Với kiệt sức, bắt đầu rồi vẫn nặng nề như kéo đá, làm một lúc đã muốn buông.
Một dấu hiệu nữa là cảm giác với những việc mình vốn thích. Người lười vẫn hào hứng với chuyện vui, chỉ ngại việc khó. Người kiệt sức thấy cả những điều từng vui cũng nhạt đi, đi chơi cũng mệt, gặp bạn cũng mệt.
Người kiệt sức hay mệt cả trong người: ngủ dậy không thấy khoẻ, dễ cáu gắt, đầu óc mù mờ, khó tập trung. Nghỉ một ngày cuối tuần không đủ để hồi lại.
Những dấu hiệu này không phải để tự chẩn đoán. Chúng chỉ giúp mình đặt câu hỏi đúng hơn, thay vì vội kết luận mình lười.
Vì sao ép thêm kỷ luật lúc kiệt sức làm tệ hơn
Mọi lời khuyên về kỷ luật, từ làm nhỏ, tới chuẩn bị sẵn, tới có người chờ, đều giả định rằng mình còn sức nhưng chưa biết cách dùng. Khi bình xăng đã cạn, dạy cách lái xe giỏi hơn cũng không giúp xe chạy.
Cô y tá đã làm đúng điều ngược lại với điều mình cần. Mệt, cô thêm việc. Kiệt, cô thêm kỷ luật. Mỗi việc không làm được trên danh sách lại thành một lời buộc tội, khiến cô càng cạn hơn.
Điều cô cần không phải là thêm việc, mà là bớt việc. Không phải tự mắng, mà là tự hỏi: mình đã bao lâu rồi không thật sự được nghỉ.
Kỷ luật là công cụ tốt cho người còn sức. Với người đang kiệt, việc có kỷ luật nhất có khi lại là dám nghỉ đúng cách.
Nghỉ thật là nghỉ thế nào
Cô bắt đầu bằng việc cắt danh sách. Những ngày nghỉ, cô chỉ giữ hai việc: ăn uống tử tế và ra ngoài trời một chút. Những việc khác, cô cho phép mình chưa làm.
Cô cũng phân biệt giữa nằm và nghỉ. Nằm lướt điện thoại suốt ngày nghỉ không làm cô khoẻ hơn. Đi bộ chậm trong công viên buổi sáng, ngồi uống trà với mẹ, ngủ một giấc trưa không báo thức, những thứ ấy thì có.
Ở chỗ làm, cô nói chuyện với điều dưỡng trưởng về lịch trực. Cô không than, chỉ nói rõ mình đang mệt kéo dài và hỏi có thể đổi bớt ca đêm liên tiếp trong vài tháng không. Không phải lúc nào cũng được, nhưng lần này thì được một phần.
Quan trọng hơn cả, cô đi khám. Bác sĩ hỏi kỹ về giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng, làm vài xét nghiệm, và hướng dẫn cô cách chăm sóc phù hợp. Đó là bước mà nhiều người bỏ qua vì nghĩ mệt là chuyện bình thường.
Khi sức đã hồi, kỷ luật mới quay lại
Vài tháng sau, cô thấy mình muốn đi bơi lại. Không phải do ép, mà do cơ thể tự muốn. Cô bắt đầu lại từ một buổi mỗi tuần, nhẹ nhàng.
Lúc này những lời khuyên về kỷ luật mới thật sự có ích, vì đã có sức để dùng. Cô lại đặt giờ cố định, lại chuẩn bị đồ bơi từ tối, nhưng với một điều khác trước: cô để ý những dấu hiệu sớm của sự cạn kiệt và nghỉ trước khi quá muộn.
Nếu bạn đang tự gọi mình là lười suốt nhiều tuần, hãy dừng lại hỏi: mình mệt bao lâu rồi, nghỉ có hồi lại không, những điều từng vui có còn vui không. Nếu câu trả lời khiến bạn lo, hãy tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người thân và tìm sự giúp đỡ ngay.
Tự trách không làm ai khoẻ lên. Hiểu đúng mình đang ở đâu mới là bước đầu tiên của bất kỳ sự thay đổi nào.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình lười hay đang kiệt sức?
Nếu bắt đầu xong là làm tiếp được và vẫn vui với những điều mình thích, có thể chỉ là trì hoãn thông thường. Nếu mệt kéo dài, nghỉ không hồi lại, việc gì cũng nặng nề, nên nghĩ tới kiệt sức và hỏi bác sĩ.
Kiệt sức có tự hết không?
Nghỉ ngơi đúng cách và giảm áp lực giúp nhiều người hồi lại. Nhưng nếu tình trạng kéo dài nhiều tuần hoặc kèm buồn bã, mất ngủ, nên gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý.
Người làm ca đêm nên làm gì để bớt kiệt sức?
Giữ giấc ngủ ban ngày yên tĩnh và đều, ăn uống tử tế, có ngày nghỉ thật sự và trao đổi với quản lý nếu ca trực dồn quá nhiều. Sức khoẻ cụ thể nên hỏi bác sĩ.
Có nên cố giữ thói quen khi đang kiệt sức không?
Nên giữ những việc chăm sóc cơ bản như ăn, ngủ, ra ngoài trời, và tạm gác các mục tiêu đòi hỏi sức. Khi đã hồi lại, có thể bắt đầu lại từ mức nhẹ.
Nghỉ ngơi thế nào mới thật sự hồi sức?
Những việc nhẹ nhàng, có người thật và có thiên nhiên như đi bộ chậm, ngủ trưa, trò chuyện với người thân thường giúp hồi sức hơn là nằm lướt điện thoại cả ngày.
