Ông bà muốn gần lại với đứa cháu đang tuổi mới lớn thì nên hỏi về thế giới của cháu thay vì giảng giải, kể chuyện đời mình thay vì so sánh với ngày xưa, và cùng cháu làm một việc gì đó bằng tay. Cháu ở tuổi này không cần thêm một người dạy bảo, mà cần thêm một người chịu ngồi nghe.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những ông bà từng bế cháu suốt ngày, giờ cháu mười bốn, mười lăm tuổi, về nhà là đóng cửa phòng. Tập này dành cho các ông bà ấy.
Đứa cháu không còn chạy ra đón ông
Hồi cháu năm tuổi, chiều nào ông đi chợ về cháu cũng chạy ra cổng, ôm chân ông đòi quà. Giờ cháu mười lăm. Ông về, cháu ngồi trong phòng, tai đeo tai nghe, chỉ ngẩng lên chào một tiếng.
Ông buồn, nhưng không nói. Có lần ông vào phòng hỏi cháu học hành thế nào, cháu đáp gọn: bình thường ạ. Ông hỏi thêm câu nữa, cháu bảo: cháu đang bận ông ạ.
Ông ra hiên ngồi, nghĩ mãi. Ông nhớ thằng bé ôm chân ông. Ông nghĩ có lẽ giờ cháu lớn, cháu chẳng cần ông nữa.
Nhiều ông bà sẽ thấy mình trong ông cụ ấy. Và nhiều đứa cháu sẽ ngạc nhiên nếu biết ông bà nghĩ vậy, vì chúng vẫn thương ông bà, chỉ là chúng đang bận lớn.
Tuổi mới lớn đang bận gì?
Ở tuổi mười ba, mười lăm, một đứa trẻ đang làm một việc rất lớn: tìm xem mình là ai, khác bố mẹ ông bà ở chỗ nào. Chúng cần không gian riêng, cần bạn bè cùng tuổi, cần được đối xử như người sắp lớn.
Vì vậy chúng hay khép cửa, hay ngắn gọn với người lớn trong nhà. Không phải vì ghét, mà vì đang tập tách ra. Đó là một phần bình thường của việc lớn lên.
Thế giới của chúng cũng khác thế giới của ông bà rất nhiều. Trò chơi, âm nhạc, những người chúng theo dõi trên mạng, những chuyện ở trường. Ông bà không biết, và chúng nghĩ ông bà không muốn biết.
Hiểu điều đó, ông bà sẽ đỡ buồn. Cháu không bỏ ông bà. Cháu đang đi một đoạn đường mà ông bà cũng từng đi, chỉ là ở một thời khác.
Hỏi về thế giới của cháu
Thay vì hỏi học hành thế nào, câu hỏi mà cháu nghe mười lần mỗi ngày, ông bà thử hỏi về những thứ cháu thích. Cháu đang nghe bài gì thế, cho ông nghe với. Trò chơi này chơi thế nào, cháu chỉ bà xem.
Lúc đầu cháu có thể ngạc nhiên, có thể ngại. Nhưng rất nhiều đứa trẻ thích được làm người dạy, nhất là dạy người lớn. Khi cháu giảng cho ông cách chơi một trò chơi, cháu đang mở cửa thế giới của mình.
Ông bà không cần thích những thứ cháu thích. Chỉ cần tò mò thật. Đừng chê, đừng bảo nhạc gì mà ồn thế. Câu chê ấy đóng cửa nhanh hơn mọi thứ.
Hãy hỏi về bạn bè của cháu, về cô giáo cháu quý, về điều cháu mơ làm sau này. Và nghe hết câu trả lời, không xen vào khuyên ngay.
Kể chuyện thay vì giảng, không so sánh
Ông bà có một kho chuyện mà cháu không có: chuyện tuổi mười lăm của ông bà. Hồi đó ông làm gì, chơi gì, thích ai, sợ gì. Những chuyện ấy, kể đúng lúc, cháu rất thích nghe.
Nhưng có một cái bẫy: kể để so sánh. Hồi ông bằng tuổi cháu, ông đã đi làm nuôi em. Câu ấy làm cháu thấy bị trách, và chuyện kể biến thành bài giảng.
Hãy kể chuyện như kể chuyện. Ông kể lần đầu ông đi tàu hoả, sợ tới mức không dám ngủ. Bà kể lần bà trốn học đi xem phim, bị cụ cố bắt được. Cháu sẽ cười, và thấy ông bà cũng từng là đứa trẻ.
Kể cả những lần ông bà thất bại, sai lầm. Tuổi mới lớn rất sợ sai. Biết ông bà cũng từng sai mà vẫn ổn, cháu nhẹ lòng hơn mọi lời khuyên.
Cùng làm một việc bằng tay
Những cuộc trò chuyện hay nhất với tuổi mới lớn thường không diễn ra khi ngồi đối diện, mà khi ngồi cạnh nhau làm một việc. Câu cá, sửa xe đạp, nấu một món, làm vườn, gói bánh.
Ông cụ trong chuyện, một chiều chủ nhật, rủ cháu ra ao câu cá. Cháu lắc đầu. Ông bảo: ông cần người xách hộ cái xô. Cháu miễn cưỡng đi.
Ngồi bên ao, không có tai nghe, không có điện thoại vì sợ rơi xuống nước, hai ông cháu im lặng một lúc lâu. Rồi cháu tự kể chuyện ở trường, chuyện một đứa bạn giận cháu. Ông nghe, gật đầu, chỉ nói một câu: bạn tốt thì giận rồi sẽ thôi.
Từ đó, chủ nhật nào hai ông cháu cũng ra ao. Cá thì ít khi câu được. Nhưng ông có lại đứa cháu.
Giữ một chỗ an toàn cho cháu
Ở tuổi mới lớn, có những chuyện cháu không dám nói với bố mẹ, vì sợ bị mắng. Ông bà, nếu được cháu tin, có thể là một chỗ an toàn để cháu kể.
Muốn vậy, ông bà cần giữ chuyện của cháu. Đừng mang mọi chuyện cháu kể đi nói lại với bố mẹ cháu, trừ những chuyện liên quan tới an toàn của cháu. Nếu có chuyện nghiêm trọng, hãy nói với cháu trước rằng ông bà cần cùng bố mẹ giúp cháu.
Cũng đừng đứng về phía cháu chống lại bố mẹ. Ông bà là người ở giữa, giúp hai bên hiểu nhau, không phải người chọn phe.
Một đứa trẻ có ông bà để kể chuyện là một đứa trẻ có thêm một tấm lưới đỡ. Và một ông bà có cháu tin cậy, tuổi già ấm hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao cháu tuổi mới lớn hay xa cách ông bà?
Ở tuổi này trẻ đang tập tách ra để tìm mình là ai, cần không gian riêng và bạn bè. Đó là phần bình thường của việc lớn lên, không phải vì hết thương.
Ông bà nên hỏi cháu tuổi teen những gì?
Hỏi về những thứ cháu thích như bài hát, trò chơi, bạn bè, ước mơ, thay vì chỉ hỏi chuyện học. Và nghe hết câu trả lời.
Kể chuyện ngày xưa cho cháu thế nào để cháu thích nghe?
Kể như kể chuyện, kể cả những lần ông bà sai, không dùng chuyện xưa để so sánh hay trách cháu.
Làm gì cùng cháu tuổi mới lớn để gần nhau hơn?
Những việc làm bằng tay ngồi cạnh nhau như câu cá, nấu ăn, sửa xe, làm vườn. Trò chuyện thường tự đến khi cùng làm một việc.
Cháu kể chuyện riêng thì ông bà có nên nói lại với bố mẹ cháu?
Nên giữ chuyện của cháu, trừ chuyện liên quan tới an toàn. Khi cần nói, hãy cho cháu biết trước và nói rằng ông bà muốn cùng bố mẹ giúp cháu.
