Mất người bạn đời ở tuổi già là một nỗi đau vừa lặng vừa dài, vì người ra đi đã là một nửa của mọi việc nhỏ trong ngày, từ ấm trà buổi sáng tới câu nhắc uống thuốc buổi tối. Người ở lại cần được buồn theo cách của mình, học dần những việc người kia từng làm, và cần con cháu ở bên một cách đúng mực, không vội, không ép.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể lại chuyện một ông cụ sau ngày bà mất, theo lời cô cháu nội. Chuyện là hư cấu. Nếu bạn đang ở trong nỗi buồn ấy, mình mong tập này ngồi cạnh bạn một lúc.
Nồi cơm đầu tiên của ông
Bà nội mất vào cuối mùa đông. Năm mươi hai năm, bà là người nấu cơm. Ông chưa từng vo gạo, chưa từng biết nồi cơm điện có hai nút.
Sau đám tang, các cô chú thay phiên ở lại vài hôm rồi phải về. Hôm đầu tiên ông ở một mình, cháu gọi về lúc trưa, nghe ông bảo ông đang nấu cơm. Cháu hỏi ông cho bao nhiêu nước. Ông im một lúc, rồi nói: ông không biết, bà chưa dạy.
Câu ấy làm cả nhà khóc. Không phải vì nồi cơm. Mà vì cả nhà hiểu ra bà đã làm biết bao nhiêu việc mà ông không hề thấy, và giờ ông phải thấy hết, từng việc một, một mình.
Tuần sau, cháu về, đứng cạnh ông trong bếp, dạy ông đong gạo bằng ngón tay như bà vẫn làm. Ông làm theo, chậm rãi, cẩn thận.
Nỗi buồn của người già lặng hơn
Người trẻ mất người thân thường khóc nhiều, nói nhiều. Người già thì hay buồn lặng. Ông không khóc trước mặt con cháu. Ông chỉ ngồi lâu hơn ở hiên, ăn ít hơn, ngủ dậy sớm hơn.
Nỗi buồn ấy cũng hay nấp sau những việc rất nhỏ. Ông vẫn pha hai chén trà buổi sáng, rồi để nguyên một chén. Ông vẫn chừa phần giường bên trái. Ông đứng lâu trước tủ quần áo của bà mà không mở.
Con cháu đừng vội bảo ông dọn tủ, cất ảnh, thôi pha chén trà thứ hai. Những thói quen ấy là cách ông còn ở cạnh bà. Ông sẽ tự thay đổi khi ông sẵn sàng.
Có điều nên để ý: nếu ông bỏ ăn nhiều ngày, không ngủ được, hay nói những câu như sống làm gì nữa, thì cần đưa ông đi gặp bác sĩ. Nỗi buồn mất người thân là bình thường, nhưng có lúc nó nặng tới mức cần người có chuyên môn giúp.
Học dần những việc người kia từng làm
Một năm sau đám tang là một năm ông học. Ông học nấu ba bốn món đơn giản. Ông học nhớ ngày giỗ họ hàng, việc trước giờ bà lo. Ông học đi chợ, mặc cả, biết bó rau giá bao nhiêu.
Cũng có những việc bà từng làm mà ông quyết định không làm. Bà nuôi lợn, ông bán chuồng. Bà làm tương, ông mua tương ngoài chợ. Không cần học hết mọi thứ, chỉ cần đủ để sống.
Cháu để ý mỗi lần ông làm được một việc mới, ông có vẻ vui hơn một chút. Như thể mỗi việc học được là một cách nói với bà rằng ông vẫn ổn.
Nếu bố hay mẹ bạn đang ở trong giai đoạn này, hãy dạy họ từng việc một, đừng làm hộ hết. Làm hộ thì nhanh, nhưng để người ở lại tự làm được mới giúp họ đứng vững.
Con cháu ở bên thế nào cho đúng?
Điều đầu tiên là có mặt, kể cả khi không biết nói gì. Ngồi với ông buổi chiều, ăn với ông bữa tối, không cần an ủi bằng lời. Sự có mặt nói nhiều hơn những câu thôi ông đừng buồn nữa.
Điều thứ hai là nhắc tới bà. Nhiều người sợ nhắc làm ông buồn, nên không ai nói tên bà nữa. Nhưng với ông, im lặng về bà còn đau hơn. Hãy hỏi ông về bà, kể những chuyện mình nhớ về bà. Ông sẽ kể lại, và trong lúc kể, bà như còn ở đó.
Điều thứ ba là để ý những ngày khó. Ngày giỗ đầu, sinh nhật bà, ngày cưới của ông bà, Tết đầu tiên không có bà. Những ngày ấy, hãy về hoặc gọi điện lâu hơn.
Và đừng vội tính chuyện thay đổi lớn, như bán nhà, đón ông lên phố. Năm đầu nên giữ mọi thứ ổn định nhất có thể, trừ khi sức khoẻ của ông buộc phải đổi.
Những ngày sau đó
Ba năm rồi. Ông vẫn pha hai chén trà buổi sáng, nhưng giờ ông đặt chén thứ hai lên bàn thờ bà. Ông nấu cơm không còn nhão. Ông tham gia hội người cao tuổi, mỗi tuần đi đánh cờ hai buổi.
Có lần cháu hỏi ông còn buồn không. Ông bảo còn chứ, nhưng giờ nó khác. Hồi đầu buồn như mất một cánh tay. Giờ buồn như nhớ một người đi xa, biết là sẽ gặp lại.
Mỗi người đi qua nỗi buồn này theo nhịp riêng. Có người vài tháng đã cười được, có người nhiều năm vẫn nặng lòng. Không có nhịp nào là sai.
Nếu bạn là người ở lại, mình mong bạn cho phép mình buồn, cho phép mình học chậm, và cho phép con cháu ở bên. Bạn không cần phải mạnh mẽ một mình.
Câu hỏi thường gặp
Người già mất vợ hoặc chồng thường phản ứng thế nào?
Nhiều người buồn lặng lẽ, ăn ngủ thay đổi, giữ những thói quen cũ với người đã mất. Đó thường là cách người ở lại thích nghi dần với mất mát.
Khi nào cần đưa người già đang buồn vì mất người thân đi khám?
Khi họ bỏ ăn nhiều ngày, mất ngủ kéo dài, không muốn sống hoặc nói những câu về cái chết của chính mình. Lúc ấy cần đưa đi gặp bác sĩ ngay.
Có nên nhắc tới người đã mất trước mặt ông bà không?
Thường là nên, theo cách nhẹ nhàng. Nhiều người già muốn được nói về người bạn đời của mình hơn là để mọi người im lặng như thể người ấy chưa từng có.
Có nên đón bố mẹ vừa mất người bạn đời lên ở cùng ngay?
Không nên vội trong năm đầu nếu sức khoẻ còn cho phép. Thay đổi lớn ngay lúc đang đau buồn có thể làm người già thêm chới với. Hãy hỏi ý bố mẹ.
Làm sao giúp người già tự lo sinh hoạt sau khi mất người bạn đời?
Dạy từng việc một như nấu vài món, đi chợ, nhớ ngày giỗ, thay vì làm hộ hết. Tự làm được giúp người ở lại đứng vững hơn.
