Sắp xếp giấy tờ quan trọng vào một chỗ, kèm một tờ danh mục ghi rõ thứ gì để ở đâu, là việc nên làm khi còn khoẻ và minh mẫn. Đó không phải điềm gở, mà là cách để con cháu không phải lục tung nhà cửa trong lúc rối ren, và để chính mình yên tâm.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mình nói trước: chuyện di chúc, thừa kế, chuyển nhượng là chuyện pháp lý, mỗi trường hợp mỗi khác, bạn cần hỏi văn phòng công chứng hoặc luật sư. Tập này chỉ nói về việc sắp xếp và trò chuyện trong nhà.
Một buổi chiều lục tủ
Một gia đình nọ, ông bố bất ngờ phải nhập viện. Người con trai cần giấy tờ tuỳ thân và thẻ bảo hiểm của bố. Anh về nhà, mở tủ, mở ngăn kéo, mở cả chiếc rương gỗ. Giấy tờ để mỗi chỗ một thứ, lẫn với hoá đơn điện cũ, thư từ, ảnh.
Anh tìm mất gần hai tiếng. Trong lúc ấy ở viện người ta hỏi đi hỏi lại. Khi bố khoẻ lại, anh kể chuyện ấy, ông bố cười buồn: bố cứ nghĩ để đâu bố biết là được.
Câu ấy đúng, khi bố còn ở nhà, còn nhớ. Nhưng những lúc cần giấy tờ gấp lại thường là lúc bố không ở đó để chỉ.
Từ chuyện ấy, ông bố ngồi với con trai cả một buổi chiều, sắp xếp lại tất cả. Mình kể lại những gì hai bố con đã làm.
Vì sao nhiều người ngại làm việc này?
Lý do lớn nhất là ngại xui. Nhiều người nghĩ sắp xếp giấy tờ là chuẩn bị cho cái chết, nói ra như gọi điều xấu tới. Con cái cũng ngại nhắc, sợ bố mẹ nghĩ mình mong chuyện chia của.
Nhưng giấy tờ không chỉ cần khi có chuyện buồn. Đi viện cần, làm thủ tục ở phường cần, sửa nhà xin phép cần, nhận lương hưu cần. Có giấy tờ gọn gàng là có lợi cho chính mình ngay bây giờ.
Cũng có người ngại vì muốn giữ riêng chuyện tiền bạc. Điều này hoàn toàn chính đáng. Sắp xếp không có nghĩa là phải công khai mọi thứ với tất cả các con. Mình có thể chỉ cho một người tin cậy biết chỗ cất.
Khi nghĩ như vậy, việc sắp xếp giấy tờ trở thành một việc giữ nhà cửa ngăn nắp, giống như dọn tủ, sửa mái.
Một chỗ cất, một tờ danh mục
Hai bố con mua một chiếc hộp có khoá và mấy bìa hồ sơ. Mỗi bìa một loại: giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ nhà đất, sổ sách tiền bạc, giấy tờ sức khoẻ, giấy tờ của các con khi còn ở chung.
Rồi họ viết một tờ danh mục. Tờ này không cần ghi chi tiết nội dung, chỉ ghi thứ gì để ở đâu. Bản gốc giấy tờ nhà để trong hộp, bìa màu xanh. Sổ tiết kiệm gửi ở đâu thì ghi tên nơi gửi. Thẻ bảo hiểm y tế ở ví của bố.
Những thông tin nhạy cảm như mật khẩu thì cẩn thận hơn. Có người viết vào một phong bì dán kín, gửi cho người tin cậy nhất. Có người chỉ ghi chỗ cất chứ không ghi mật khẩu. Cách nào cũng được, miễn là khi cần có người biết đường tìm.
Chụp lại các giấy tờ quan trọng, lưu ở điện thoại của người con tin cậy. Bản chụp không thay được bản gốc, nhưng giúp nhiều khi cần tra nhanh số giấy tờ.
Nói với ai, nói thế nào
Ông bố chọn nói với cả ba người con trong một bữa cơm. Ông nói ngắn: bố đã sắp xếp giấy tờ vào cái hộp trong tủ, tờ danh mục để trên cùng, chìa khoá thằng cả giữ một chiếc. Bố làm để các con đỡ vất vả, không có gì phải lo.
Câu nói đơn giản ấy tránh được nhiều chuyện về sau. Không ai phải đoán, không ai nghi ai giấu gì.
Nếu nhà bạn có chuyện phức tạp hơn, như tài sản chung của nhiều người, đất đai chưa rõ ràng, con riêng, thì đó không còn là chuyện sắp xếp nữa. Hãy hỏi văn phòng công chứng hoặc luật sư để biết mình nên làm gì và làm theo đúng thủ tục.
Chuyện có lập di chúc hay không, chia thế nào, là quyền của bố mẹ. Con cái không nên ép, cũng không nên tò mò quá. Việc của con là tôn trọng và giữ cho anh chị em hoà thuận.
Xem lại mỗi năm một lần
Giấy tờ thay đổi theo thời gian. Có thứ hết hạn phải làm lại, có khoản tiền gửi mới, có thay đổi trong nhà. Hai bố con hẹn nhau mỗi năm một lần, sau Tết, mở hộp ra xem lại.
Buổi xem lại ấy thành một dịp ngồi với nhau. Ông bố kể lại chuyện mua mảnh đất, chuyện xây nhà, những chuyện người con chưa từng nghe kỹ.
Có những tấm giấy cũ không còn giá trị pháp lý nhưng có giá trị kỷ niệm, như giấy khen của bố hồi trẻ, giấy báo nhập ngũ. Hai bố con để riêng chúng vào một bìa khác, gọi là bìa kỷ niệm.
Việc sắp xếp giấy tờ, hoá ra, không chỉ là chuẩn bị cho ngày cần. Nó còn là một cách nhìn lại đời mình, gọn gàng và bình tĩnh.
Những thứ không nằm trên giấy
Có những điều quan trọng không nằm trong giấy tờ nào. Số điện thoại của người bạn thân mà bố muốn được báo tin khi ốm. Món nợ nhỏ bố còn chịu của một người trong xóm, hoặc người ta còn nợ bố. Ngày giỗ của những người họ hàng mà chỉ bố còn nhớ.
Ông bố trong chuyện viết thêm một trang những điều như thế, kẹp vào sau tờ danh mục. Ông bảo những thứ này mất thì không làm lại được, còn giấy tờ mất thì ra phường làm lại.
Bạn cũng có thể ghi những mong muốn nhỏ của mình, như muốn ai giữ chiếc đồng hồ, muốn tặng mấy cuốn sách cho ai. Không phải giấy tờ pháp lý, chỉ là lời nhắn cho con cháu.
Những trang viết tay ấy, sau này, có khi là thứ con cháu giữ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Người cao tuổi nên sắp xếp những giấy tờ gì?
Giấy tờ tuỳ thân, giấy tờ nhà đất, sổ sách tiền bạc, giấy tờ sức khoẻ và bảo hiểm. Để vào một chỗ có danh mục ghi rõ thứ gì ở đâu.
Có nên cho con biết chỗ để giấy tờ không?
Nên cho ít nhất một người tin cậy biết chỗ cất và có cách mở. Không cần công khai nội dung nếu bố mẹ muốn giữ riêng.
Nói chuyện giấy tờ với bố mẹ thế nào để khỏi bị hiểu lầm là mong chia tài sản?
Nói về lợi ích trước mắt như đi viện, làm thủ tục cần giấy tờ nhanh. Để bố mẹ quyết, đừng hỏi về chuyện chia của.
Chuyện di chúc nên hỏi ai?
Nên hỏi văn phòng công chứng hoặc luật sư, vì mỗi trường hợp có quy định và thủ tục riêng. Đừng tự làm theo lời truyền miệng.
Bao lâu nên xem lại giấy tờ một lần?
Mỗi năm một lần là hợp lý, để cập nhật giấy tờ hết hạn, khoản mới và thay đổi trong gia đình.
