Hàng cau trước ngõ là mấy thân cau cao thẳng tắp đứng hai bên lối vào nhà, hoa cau nở trắng, thơm ngát những đêm tháng ba, mo cau rụng xuống thành quạt cho bà, thành xe kéo cho trẻ con, và dáng cau thẳng như dáng ông lúc đứng nhìn ra ngõ. Nhiều ngôi nhà quê Bắc Bộ xưa đều có một hàng cau như thế.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể về hàng cau ông trồng trước ngõ nhà mình. Ông mất đã lâu, nhưng mỗi lần về, nhìn hàng cau là thấy ông.
Ông trồng cau
Bà kể, ông trồng hàng cau năm ông bà mới cưới nhau, dựng căn nhà ngói đầu tiên. Ông đi xin cây giống ở làng bên, đào hố, bón phân, mỗi bên ngõ năm cây. Ông bảo nhà có cau là nhà có nền nếp.
Lúc mình biết nhớ, hàng cau đã cao vút, vượt cả mái nhà. Thân cau thẳng, tròn, có những vòng đốt đều đặn như ai khắc. Ngọn cau xoè ra những tàu lá dài, gió thổi xào xạc như tiếng ai thì thầm trên cao.
Ông hay đứng ở đầu ngõ, chắp tay sau lưng, ngước nhìn hàng cau. Mình hỏi ông nhìn gì. Ông bảo nhìn xem cau ra buồng chưa. Nhưng mình thấy ông đứng nhìn cả khi chẳng có buồng nào.
Sau này lớn lên mình đoán, ông nhìn cau như người ta nhìn lại đời mình. Mấy chục năm, cây từ một mầm nhỏ thành cao vút. Ông từ một chàng trai thành một ông già. Cây với người cùng lớn lên, cùng già đi bên nhau.
Hoa cau thơm những đêm tháng ba
Tháng ba, cau trổ hoa. Từ bẹ cau, một chùm hoa trắng ngà xoè ra, li ti như những hạt gạo. Ban ngày không để ý lắm, nhưng đêm xuống thì mùi hoa cau thơm ngát cả ngõ, lan vào tận trong nhà.
Mùi hoa cau rất lạ. Ngọt mà thanh, dịu mà sâu, không hăng như hoa bưởi, không nồng như hoa nhài. Những đêm tháng ba, mình nằm trong nhà, cửa sổ mở, hít mùi hoa cau, ngủ ngon lạ thường.
Hoa cau rụng xuống sân, trắng li ti như ai rắc gạo. Bà quét gom lại, bảo đừng giẫm lên, tội. Có hôm bà nhặt một nắm hoa cau còn tươi, bỏ vào cái đĩa nhỏ đặt trên bàn thờ. Cả gian nhà thơm.
Đi xa rồi, có những đêm mình chợt ngửi thấy một mùi thơm thoang thoảng giống hoa cau, giữa phố. Mình đứng lại, ngó quanh, không thấy cây cau nào. Có lẽ là mùi nước hoa của ai đó vừa đi qua. Có lẽ là mũi mình nhớ quá mà tự tưởng tượng ra.
Mo cau thành quạt, thành xe
Cau rụng mo quanh năm. Mo cau là cái bẹ to bọc lấy cuống lá, khô thì rụng xuống, màu nâu vàng, cứng mà dẻo. Với trẻ con, một cái mo cau là cả một kho đồ chơi.
Trò thích nhất là kéo xe mo cau. Một đứa ngồi lên cái mo, hai tay bám vào thành. Đứa kia cầm cái cuống lá, kéo chạy khắp sân. Đứa ngồi trên la hét, đứa kéo thở hồng hộc. Rồi đổi lượt. Cả buổi chiều không biết chán.
Bà thì lấy mo cau làm quạt. Bà cắt mo thành hình cái quạt, phơi cho phẳng, khâu viền. Quạt mo cau to, nặng tay, nhưng quạt ra gió mát rượi. Mùa hè bà ngồi quạt cho cháu ngủ bằng cái quạt ấy.
Mẹ còn lấy mo cau gói cơm nắm cho bố mang ra đồng. Cơm gói mo cau để lâu không thiu, có mùi thơm nhẹ. Mình thấy cái cây cau như một người ông hiền lành, cho con cháu mọi thứ mình có mà không đòi gì.
Buồng cau và lễ hỏi
Cau ra buồng, những chùm quả xanh mướt treo lủng lẳng trên ngọn. Ông trèo lên hái, hoặc nhờ người trèo giỏi trong xóm. Mình đứng dưới nhìn lên, sợ thót tim vì cây cau cao vút mà thân nhỏ, gió thổi đung đưa.
Buồng cau nhà mình ít khi bán. Bà để dành têm trầu, biếu hàng xóm, biếu họ hàng có việc hiếu hỉ. Nhà ai sắp ăn hỏi, sang xin bà mấy buồng cau đẹp, bà cho ngay, chọn buồng nào quả đều, quả sai.
Bà bảo cau trầu là lễ vật không thể thiếu trong ăn hỏi, cưới xin. Có câu chuyện cổ về sự tích trầu cau, kể về tình anh em, tình vợ chồng, bà kể cho mình nghe nhiều lần. Mình nghe mà thương ba người trong chuyện, cứ hỏi sao họ không gặp lại nhau.
Năm chị họ mình đi lấy chồng, buồng cau trên mâm lễ là cau nhà mình. Ông đã yếu, không trèo được, nhưng vẫn đứng dưới gốc chỉ cho người ta hái buồng nào. Mình thấy ông cười, nụ cười rất hiếm.
Dáng cau thẳng như ông
Ông mình là người thẳng tính. Ông ít nói, nói câu nào chắc câu ấy, không vòng vo. Ông không thích ai nói dối, không thích con cháu khom lưng trước ai vì tiền. Bà bảo ông giống cây cau, cả đời không cong.
Những năm cuối, ông yếu, lưng còng xuống. Nhưng mỗi sáng ông vẫn chống gậy ra đầu ngõ, đứng nhìn hàng cau. Mình đứng cạnh ông, thấy ông ngẩng đầu lên, cố đứng thẳng lưng một chút.
Ông mất vào mùa hoa cau. Đêm ấy, ngõ nhà mình thơm ngát. Người làng tới viếng, ai cũng nhắc mùi hoa cau. Mình đứng ở đầu ngõ, nhìn lên hàng cau tối thẫm, thấy như ông vẫn đứng đó.
Bây giờ hàng cau còn lại sáu cây, mấy cây già đã đổ. Bố trồng thêm mấy cây con xen vào. Mình nghĩ, một ngày nào đó, những cây con ấy cũng cao vút, cũng nở hoa thơm đêm. Và có thể sẽ có một đứa trẻ khác đứng dưới gốc, nhìn lên, nghĩ về ông của nó.
Câu hỏi thường gặp
Hoa cau nở vào mùa nào?
Ở miền Bắc, cây cau thường trổ hoa nhiều vào mùa xuân, khoảng tháng hai, tháng ba âm lịch, hoa trắng ngà, thơm nhất vào ban đêm. Tuỳ giống và thời tiết mà thời điểm có thể sớm muộn.
Mo cau là gì và dùng để làm gì?
Mo cau là phần bẹ bọc gốc tàu lá cau, khi già khô thì rụng xuống. Người xưa dùng mo cau làm quạt, gói cơm, làm gàu múc nước, và trẻ con dùng làm xe kéo chơi.
Vì sao nhà quê xưa hay trồng cau trước ngõ?
Cây cau thân thẳng, cao, ít choán chỗ, cho quả dùng ăn trầu và làm lễ vật, nên nhiều gia đình trồng trước ngõ hoặc quanh vườn. Hàng cau cũng tạo dáng vẻ trang nghiêm, nền nếp cho ngôi nhà.
Sự tích trầu cau kể về điều gì?
Đây là truyện cổ tích Việt Nam kể về tình anh em và tình vợ chồng gắn bó, ba người hoá thành cây cau, dây trầu và tảng đá vôi. Từ đó người Việt có tục ăn trầu và dùng trầu cau trong cưới hỏi.
Trèo cây cau có nguy hiểm không?
Cây cau cao, thân nhỏ, trơn và dễ đung đưa khi có gió nên trèo rất nguy hiểm. Chỉ người có kinh nghiệm mới nên trèo, cần dụng cụ hỗ trợ và tuyệt đối không cho trẻ em trèo.
