Mùa gặt ở quê là những ngày cả nhà ra đồng từ khi trời còn mờ sương, ăn cơm nắm ngồi trên bờ ruộng, và chiều về mang theo mùi rơm mới bám trên tóc, trên áo, trên cả giấc ngủ. Với nhiều người lớn lên ở làng, đó là mùa thơm nhất trong năm.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này là một trang tản văn, không có bài học nào để ghi chép. Bạn cứ pha một ấm trà, ngồi xuống, và đi cùng mình về một cánh đồng tháng mười, nơi lúa đã chín vàng tới tận chân đê.
Buổi sáng mùa gặt bắt đầu từ tiếng gà
Hồi ấy, mùa gặt bắt đầu từ tiếng gà gáy canh tư. Mình nằm trong màn còn nghe tiếng mẹ khua nồi dưới bếp, tiếng bà lục tìm chiếc nón cũ, tiếng bố mài liềm ngoài hiên, từng nhát kêu xoèn xoẹt đều như người ta đếm nhịp.
Trời còn tối, sương đọng trên ngọn cỏ dọc đường làng. Cả nhà đi thành một hàng, người gánh quang, người cầm liềm, đứa nhỏ nhất như mình thì xách ấm nước chè xanh, cố đi cho khỏi sóng sánh. Đi một quãng, đã thấy đèn pin nhà khác lấp loáng ngoài đồng.
Ra tới ruộng, lúa nặng bông gục đầu vào nhau, ướt sương. Bố bảo phải gặt lúc sáng sớm, khi hạt còn ngậm sương, bông lúa mềm, cắt đỡ rụng. Đợi nắng lên cao, hạt khô giòn, động vào là rơi lả tả xuống bùn.
Mình nhớ cái mùi của buổi sáng ấy, mùi đất ẩm, mùi lá lúa, và mùi khói bếp từ trong làng bay ra. Sau này đi xa, có những sáng sương mù ở phố, mình đứng lại một lúc mà không hiểu vì sao lòng chùng xuống. Hoá ra là mùi sương ấy giống quá.
Cơm nắm, muối vừng và bữa trưa trên bờ ruộng
Bữa trưa mùa gặt không ai về nhà. Mẹ nắm cơm từ tối hôm trước, gói trong lá chuối, kèm một gói muối vừng rang thơm và mấy quả cà pháo muối. Có hôm sang hơn thì thêm vài con cá kho mặn, đựng trong cái cặp lồng nhôm móp một bên.
Cả nhà ngồi trên bờ ruộng, dưới bóng một cây bạch đàn gầy. Nắm cơm đã nguội, chặt lại, cắt ra từng miếng bằng sợi chỉ. Chấm vào muối vừng, nhai chậm, thấy ngọt dần lên. Mình không biết có phải vì đói hay vì mệt mà sau này chẳng nắm cơm nào ngon như thế.
Bà ăn ít nhất. Bà bẻ phần cơm của mình chia cho đứa cháu, rồi ngồi quạt bằng chiếc nón, mắt nhìn ra ruộng lúa còn chưa gặt. Có lần mình hỏi bà không đói à, bà cười bảo người già ăn ít mà no lâu. Lớn lên mình mới biết câu ấy không đúng hẳn.
Uống ngụm nước chè xanh đã nguội, chát chát, rồi mọi người lại xuống ruộng. Buổi trưa nắng tháng mười không gắt như hè nhưng hanh, phơi lâu thì rát mặt. Tiếng liềm lại xoẹt xoẹt, những bó lúa lại nằm thành hàng dài phía sau lưng người gặt.
Sân phơi thóc vàng và những buổi chiều cào thóc
Lúa gánh về nhà thì đập, rồi phơi. Cái sân gạch nhà mình mùa gặt không còn chỗ nào để đi, kín một màu thóc vàng. Mình được giao việc cào thóc, cứ một lúc lại đi chân trần, kéo cái cào gỗ thành những luống dài, cho thóc dưới được lật lên phơi nắng.
Hạt thóc nóng dưới bàn chân, ram ráp, ngưa ngứa. Bụi thóc bay vào cổ, cả tối gãi mãi không hết. Nhưng mình vẫn thích đi qua đi lại trên sân thóc, nhìn những luống vàng hiện ra sau lưng như người ta viết chữ lên sân.
Điều đáng sợ nhất mùa phơi thóc là mưa bóng mây. Trời đang nắng, bỗng một đám mây đen kéo qua. Cả nhà, cả xóm cùng chạy ra vun thóc, quây bạt, gánh vào hiên. Có khi chưa kịp xong thì mưa đã tạnh, nắng lại lên, mọi người nhìn nhau cười, lại rải ra phơi.
Có những lần hàng xóm đi vắng, mưa ập tới, mẹ mình chạy sang vun thóc giúp. Rồi lần khác, nhà mình ra đồng, bác bên kia rào cũng làm y như vậy. Không ai nói cảm ơn thành tiếng, chỉ là lúc gặp nhau ở đầu ngõ, người này dúi cho người kia nắm rau, quả bí.
Bàn tay bà nhặt từng hạt thóc rơi
Mình nhớ nhất hình ảnh bà cúi xuống nhặt hạt thóc. Gặt xong một thửa ruộng, bà đi lại một lượt, nhặt những bông lúa rơi trong gốc rạ. Ở sân, thóc vương ra ngõ, bà cũng vun lại, nhặt từng hạt cho vào cái nón.
Mình hồi ấy thấy kỳ, có mấy hạt đâu mà nhặt. Bà không giảng giải gì, chỉ bảo một hạt thóc là một bát mồ hôi. Câu ấy người làng mình nói nhiều, nghe quen như câu chào. Phải đến khi tự trồng mấy chậu rau trên ban công, chờ mãi mới được một nắm, mình mới thấy câu ấy nặng thế nào.
Bà không học nhiều, không biết nói về sự trân trọng hay lòng biết ơn. Nhưng cách bà nhặt hạt thóc, cách bà vét nồi cơm đến hạt cuối, cách bà gấp lại tờ giấy gói hàng để dùng lần sau, là cả một bài học mà mình mất nhiều năm mới đọc ra.
Bây giờ mỗi lần lỡ tay đổ bát cơm thừa, mình vẫn hơi chột dạ, như có ai đứng sau lưng. Mình biết là bà. Không phải bà trách, mà là bà nhắc, rất khẽ, bằng cái dáng cúi xuống ngày xưa.
Mùa gặt bây giờ và mùa gặt trong mình
Lần gần nhất về quê đúng mùa, mình thấy máy gặt đập chạy ầm ầm trên ruộng, chỉ một buổi là xong cả cánh đồng. Thóc được đóng bao ngay tại bờ, có người đến mua tận nơi. Sân nhà nhiều nơi đã thành sân bê tông, ít ai phơi thóc nữa.
Mình không tiếc cho cái vất vả cũ. Bố mẹ mình đỡ đau lưng, đỡ rát tay, thế là tốt. Người làng có thêm thời gian làm việc khác, con cháu có thêm buổi chiều ngồi học. Cái cũ đi qua, ai cũng đã đủ mệt với nó rồi.
Nhưng có những thứ mình muốn giữ lại, dù chỉ trong lòng. Mùi rơm mới phơi trên đường làng. Cảm giác cả nhà cùng cúi xuống một thửa ruộng. Tiếng gọi nhau í ới khi trời sắp mưa. Những thứ ấy không máy nào làm thay được, và hình như cũng không cần ai làm thay.
Nếu bạn cũng lớn lên ở một làng quê có mùa gặt, có thể tối nay bạn sẽ gọi điện về nhà, hỏi bố mẹ năm nay lúa thế nào. Một câu hỏi nhỏ thôi, nhưng người ở quê nghe thấy sẽ vui cả buổi. Còn nếu bạn chưa từng thấy mùa gặt, mong là trang tản văn này mang được cho bạn một chút mùi rơm.
Câu hỏi thường gặp
Mùa gặt ở miền Bắc thường vào tháng mấy?
Đồng bằng Bắc Bộ thường có hai vụ lúa chính. Vụ chiêm xuân gặt vào khoảng đầu mùa hè, còn vụ mùa gặt vào khoảng tháng mười, tháng mười một. Thời điểm cụ thể còn tuỳ giống lúa và thời tiết từng năm.
Vì sao người ta thích gặt lúa vào buổi sáng sớm?
Người làm ruộng lâu năm thường kể rằng lúc sáng sớm bông lúa còn ẩm sương, hạt ít rụng khi cắt và người gặt đỡ nắng. Khi nắng lên cao, hạt khô dễ rơi xuống ruộng hơn.
Câu một hạt thóc là một bát mồ hôi có ý nghĩa gì?
Đó là cách nói quen ở nhiều làng quê để nhắc rằng hạt gạo làm ra rất vất vả, từ cày cấy, chăm bón tới gặt phơi. Người xưa dùng câu ấy để dạy con cháu quý cơm, không bỏ phí.
Cơm nắm muối vừng là món gì?
Đó là cơm trắng được nắm chặt thành khối, để nguội rồi cắt miếng, ăn kèm vừng rang giã với muối. Món này dễ mang theo, để được lâu, nên rất hợp với những buổi làm đồng xa nhà.
Tản văn khác truyện ngắn ở điểm nào?
Truyện ngắn thường có cốt truyện, có nhân vật và có diễn biến. Tản văn nhẹ hơn, đi theo dòng cảm xúc và ký ức của người viết, dừng lại ở những chi tiết nhỏ để gợi một không khí, một nỗi nhớ.
