Tháng đầu tiên sau khi về hưu, nhiều người thấy hụt hẫng, bứt rứt, có khi buồn mà không gọi được tên, và đó là phản ứng bình thường của một người vừa mất đi cái nhịp đã đỡ lấy mình suốt mấy chục năm. Cách nhẹ nhất không phải là lấp kín lịch ngay, mà là cho phép mình trống một quãng, rồi dựng lại một khung ngày mềm, có việc để làm, có người để gặp và có lúc để nghỉ thật.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập hôm nay dành cho người vừa nhận quyết định nghỉ hưu, và cho cả những người con đang thấy bố mẹ mình bỗng lặng đi sau ngày chia tay cơ quan.
Sáng thứ hai đầu tiên không phải đi đâu
Hãy hình dung một thầy giáo dạy cấp hai, ba mươi mấy năm đứng lớp, sáng nào cũng dậy lúc năm giờ, là áo, pha trà, đạp xe tới trường trước tiếng trống. Ngày thứ hai đầu tiên sau khi nghỉ hưu, thầy vẫn dậy đúng năm giờ. Áo vẫn là. Trà vẫn pha. Rồi thầy ngồi ở hiên nhà, nhìn con ngõ, và không biết đi đâu.
Tuần đầu, thầy thấy dễ chịu, như được nghỉ hè dài. Tuần thứ hai, thầy bắt đầu đi lòng vòng trong nhà, sửa cái bản lề vốn chẳng hỏng, nhắc vợ cất đồ chỗ này chỗ kia. Tuần thứ ba, thầy ít nói hẳn. Người nhà hỏi, thầy bảo không sao, chỉ thấy người cứ uể oải.
Chuyện của thầy là chuyện kể khái quát, nhưng nhiều gia đình sẽ thấy quen. Người về hưu không thiếu thời gian, mà thiếu cái khung đã cho thời gian ấy hình dạng. Khung ấy mất đi một sớm một chiều, và cơ thể lẫn đầu óc cần một thời gian để tìm lại thăng bằng.
Nếu bạn đang ở trong những tuần như thế, điều đầu tiên mình muốn nói là bạn không yếu đuối, cũng không vô ơn với sự nhàn hạ mà nhiều người mơ ước. Bạn chỉ đang đi qua một cuộc chuyển nhà, chỉ có điều căn nhà phải dọn là cả một nếp sống.
Vì sao về hưu lại thấy hụt hẫng?
Cái mất rõ nhất là nhịp. Nhưng dưới cái nhịp còn ba thứ khác. Thứ nhất là cảm giác mình có ích, tức là có người chờ mình, cần mình, hỏi ý mình. Thứ hai là những gương mặt quen mỗi ngày, đồng nghiệp, học trò, bác bảo vệ, cô bán xôi đầu cổng. Thứ ba là cái tên gọi, thầy, anh trưởng phòng, chị tổ trưởng, những tiếng gọi nói cho mình biết mình là ai trong đám đông.
Khi cả ba cùng lúc rút đi, người ta dễ thấy mình nhỏ lại. Cả hai đều là cách tìm lại chỗ đứng, chỉ là chưa trúng chỗ.
Còn một điều nữa ít được nói ra. Về hưu đánh dấu một cột mốc tuổi tác. Có những người chẳng ngại gì việc nghỉ, nhưng ngại cái ý nghĩ rằng mình đã bước sang chặng cuối.
Hiểu được mình đang mất những gì sẽ giúp bạn biết phải bù vào chỗ nào. Thiếu nhịp thì dựng nhịp. Thiếu người thì tìm người. Thiếu cảm giác có ích thì tìm một việc có người chờ. Còn nỗi lo về tuổi tác thì cần được nói ra với một người mình tin, hơn là cố giấu đi.
Cho phép mình trống một thời gian
Nhiều người vừa nghỉ đã vội đăng ký đủ lớp, nhận lời đủ việc, vì sợ cái trống. Mình nghĩ nên làm ngược lại một chút. Hãy cho mình vài tuần thật sự nghỉ, ngủ dậy không cần báo thức, đi chợ không cần vội, về quê thăm họ hàng mấy ngày.
Trong những tuần ấy, bạn có thể để một cuốn sổ nhỏ cạnh giường. Mỗi tối ghi một dòng: hôm nay lúc nào mình thấy vui, lúc nào thấy buồn.
Những dòng ấy chính là nguyên liệu để dựng lại ngày của bạn. Người ta hay hỏi người về hưu là định làm gì, như thể phải có ngay một kế hoạch lớn. Thật ra kế hoạch tốt nhất thường mọc lên từ những niềm vui nhỏ đã có sẵn.
Chỉ có một điều cần để ý trong giai đoạn trống này. Nếu cái buồn không nhạt đi mà nặng thêm, nếu bạn mất ngủ kéo dài, chán ăn, không còn muốn gặp ai, thì đó không còn là hụt hẫng thông thường. Lúc ấy hãy nói với người nhà và đi gặp bác sĩ, vì buồn kéo dài là chuyện sức khoẻ, đáng được chăm sóc như mọi chuyện sức khoẻ khác.
Dựng một khung ngày mềm
Sau quãng trống, bạn có thể bắt đầu dựng khung. Khung ở đây không phải thời khoá biểu kín mít, mà là vài cái cọc cố định trong ngày để những việc khác bám vào.
Thầy giáo trong câu chuyện của mình tìm lại được cọc buổi chiều theo một cách rất tình cờ. Đứa cháu nhà bên sắp thi vào lớp mười, bố mẹ nó đi làm tối ngày. Thầy nhận kèm nó môn toán mỗi chiều một tiếng, không lấy tiền. Một tiếng ấy làm cả buổi chiều của thầy có hình dạng.
Bạn không cần chọn một việc to tát. Đưa đón cháu, chăm vườn của khu phố, giữ sổ sách cho hội người cao tuổi, sửa đồ giúp hàng xóm, miễn là có người chờ mình và mình làm đều đặn. Một việc nhỏ mỗi ngày giữ nhịp tốt hơn một việc lớn mỗi tháng.
Và hãy để trống những khoảng giữa các cọc. Đó là phần thưởng của tuổi hưu, thời gian để ngồi lâu hơn với ấm trà, để đọc chậm, để ngủ trưa không áy náy.
Người trong nhà giúp được gì?
Nếu bạn là con cái, vợ hay chồng của người vừa về hưu, điều giúp được nhiều nhất thường lại là điều đơn giản nhất: đừng coi sự lặng đi của họ là khó tính. Những câu cằn nhằn chuyện cất đồ, chuyện tắt đèn, nhiều khi là một người đang tìm lại chỗ mình có tiếng nói.
Bạn có thể trao lại cho họ một phần việc thật, không phải việc cho có. Nhờ bố tính giúp chuyện sửa mái nhà, nhờ mẹ đứng ra lo giỗ ông, hỏi ý bố mẹ trước khi mua món đồ lớn.
Cũng nên hỏi han bằng những câu cụ thể thay vì câu chung chung. Câu bố có buồn không thường chỉ nhận được câu không. Còn câu hôm nay bố đi bộ tới đâu, ông Tư dạo này thế nào, thì mở ra được một cuộc trò chuyện.
Và kiên nhẫn. Đa số người về hưu sẽ tìm lại được thăng bằng sau vài tháng, có người lâu hơn. Mình có thể đi cùng họ trong quãng ấy mà không cần sửa họ.
Câu hỏi thường gặp
Hụt hẫng sau khi về hưu thường kéo dài bao lâu?
Mỗi người một khác, nhiều người thấy nhẹ dần sau vài tháng khi đã có nhịp mới. Nếu nỗi buồn nặng dần, kéo dài và làm mất ngủ, chán ăn, nên nói với người nhà và đi gặp bác sĩ.
Có nên nhận làm thêm ngay sau khi nghỉ hưu không?
Có thể, nếu bạn thật sự thích và đủ sức. Nhưng nên cho mình vài tuần nghỉ trước để biết mình muốn gì, tránh nhận việc chỉ vì sợ trống rồi lại mệt như hồi đi làm.
Người về hưu hay cằn nhằn việc nhà, con cái nên làm gì?
Thường đó là cách tìm lại chỗ đứng. Hãy trao cho bố mẹ một phần việc thật và hỏi ý trong những chuyện lớn của nhà, cằn nhằn sẽ bớt đi khi họ thấy mình vẫn có vai trò.
Khung ngày cho người về hưu nên có những gì?
Chỉ cần vài mốc cố định như một hoạt động buổi sáng, bữa ăn đúng giờ và một việc có người chờ vào buổi chiều. Phần còn lại để trống cho nghỉ ngơi và những niềm vui không cần kế hoạch.
Làm sao biết mình thích làm gì sau khi nghỉ hưu?
Ghi lại mỗi ngày lúc nào mình thấy vui trong vài tuần. Những niềm vui nhỏ lặp lại trong sổ thường chỉ ra việc mình nên làm đều đặn, tốt hơn là tự đặt ra một kế hoạch lớn từ đầu.
