Truyện ngắn hôm nay là lời kể lại của một người đàn ông, về năm anh học lớp bốn, mồ côi mẹ từ nhỏ mà phải viết bài văn tả mẹ, rồi quyết định tả bà nội. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ai từng đi học ở Việt Nam chắc đều đã viết một bài văn tả mẹ. Có những đứa trẻ cầm cái đề ấy lên mà không biết bắt đầu từ đâu. Đây là chuyện của một đứa như vậy.
Cái đề bài trên bảng
Năm mình học lớp bốn, một buổi sáng thứ hai, cô giáo viết lên bảng bằng phấn trắng: em hãy tả mẹ của em. Cả lớp xôn xao, đứa nào cũng có chuyện để kể. Mẹ tao nấu ăn ngon. Mẹ tao hay mắng. Mẹ tao có nốt ruồi ở cằm.
Mình ngồi im, nhìn cái đề. Mẹ mình mất năm mình ba tuổi, sau một trận ốm. Mình không nhớ gì về mẹ, ngoài một tấm ảnh trên bàn thờ, khuôn mặt trẻ, tóc rẽ ngôi giữa, mắt nhìn đi đâu đó xa xa.
Bố mình đi làm thuê trên tỉnh, mỗi tháng về vài ngày. Mình ở với bà nội trong căn nhà ba gian, có cái sân gạch và cây cau già. Bà nuôi mình từ hồi còn bú sữa ngoài, đút từng thìa cháo.
Cô giao bài về nhà, hạn thứ sáu nộp. Cả tuần đó, mình mở vở ra rồi lại gấp vào. Mình không biết tả một người mà mình chỉ biết qua tấm ảnh.
Những đêm ngồi nhìn bà
Tối thứ tư, mình ngồi ở bàn học, nhìn qua bên kia gian nhà. Bà đang ngồi trên phản, quạt nan phe phẩy, miệng nhai trầu, mắt lim dim nghe đài. Ánh đèn dầu hắt lên khuôn mặt bà, những nếp nhăn sâu như rãnh nước mưa trên sân đất.
Mình nghĩ, mẹ là người ru mình ngủ, nấu cơm cho mình ăn, đánh mình khi mình hư, thức với mình khi mình ốm. Tất cả những việc ấy, bà làm hết. Mình cầm bút lên.
Mình viết rằng mẹ em đã già, tóc bạc trắng, búi một cái búi nhỏ sau gáy. Mẹ em ăn trầu nên môi lúc nào cũng đỏ. Tay mẹ em gầy, gân xanh nổi lên, nhưng bế em vẫn chắc. Sáng nào mẹ em cũng dậy từ bốn giờ, nấu nồi cơm, rồi gánh rau ra chợ.
Mình viết rằng có lần em sốt cao, mẹ em cõng em đi bộ ba cây số lên trạm xá giữa đêm. Mẹ em không biết chữ, nhưng tối nào cũng ngồi cạnh em lúc em học bài, để em đọc to lên cho mẹ nghe. Mình viết một mạch, tới khuya.
Câu cuối cùng
Câu cuối, mình ngồi rất lâu. Rồi mình viết: mẹ em chính là bà nội của em. Mình nhìn câu ấy, thấy sợ. Mình sợ bị cô bảo lạc đề. Mình sợ hơn nữa là bị bạn bè đọc được, trêu mình không có mẹ.
Mình đã định xé trang vở, viết lại một bài khác, tả mẹ theo tấm ảnh trên bàn thờ, bịa thêm những chuyện mình không nhớ. Mình còn lấy cả tờ giấy nháp ra.
Bà nội ngủ quên trên phản, quạt nan rơi xuống đất. Mình đi qua, nhặt quạt lên, đắp cái chăn mỏng cho bà. Lúc ấy bà mở mắt, nói trong ngái ngủ: con học bài đi, đừng thức khuya. Rồi bà ngủ tiếp.
Mình quay về bàn, không xé trang vở nữa. Sáng thứ sáu, mình nộp bài, tay run run.
Tờ giấy trả lại
Tuần sau, cô trả bài. Cô đọc to mấy bài hay trước lớp, bài của bạn lớp trưởng tả mẹ làm cô giáo, bài của đứa bàn bên tả mẹ bán hàng ngoài chợ. Mình ngồi co người lại, sợ cô đọc tới bài mình. Cô không đọc.
Cô đi xuống từng bàn trả vở. Tới bàn mình, cô đặt vở xuống, nhẹ tay, không nói gì, đi tiếp. Mình chờ cô đi qua mới mở ra. Ở trang cuối, chỗ lẽ ra cô ghi lời phê, cô không viết một chữ nào.
Chỉ có một bông hoa ép, một bông hoa sứ trắng, cánh đã khô mỏng như giấy, kẹp ngay chỗ câu cuối cùng. Bông hoa đặt đúng lên chữ bà nội, như che giùm mình khỏi ánh mắt của ai đó.
Mình không hiểu hết ý cô. Mình chỉ biết mình đã không bị bảo là lạc đề. Mình gấp vở lại, ôm vào ngực, cả buổi học không dám mở ra thêm lần nào, sợ bông hoa rơi mất.
Bông hoa sứ hai mươi lăm năm sau
Nhiều năm sau, mình mới biết cô giáo năm ấy cũng lớn lên với bà ngoại. Cô kể chuyện ấy trong một buổi họp lớp, lúc tóc cô đã bạc. Cô không nhắc gì tới bài văn của mình, có khi cô đã quên. Mình thì không quên.
Bà nội mình mất năm mình học đại học năm hai. Hôm đưa bà, mình đặt vào quan tài một tờ giấy, chép lại bài văn năm lớp bốn, chép từng chữ, cả câu cuối.
Giờ con gái mình học lớp bốn. Tuần trước, con mang về cái đề tả mẹ, hí hoáy viết về vợ mình, khen mẹ nấu canh chua ngon nhất quả đất. Mình ngồi đọc, cười, rồi kể cho con nghe về bà cố nội, người con chưa từng gặp.
Quyển vở năm lớp bốn mình vẫn còn giữ, giấy đã ố vàng. Bông hoa sứ vẫn kẹp ở trang cuối, giờ chỉ còn là một vệt mỏng màu nâu nhạt. Mỗi lần mở ra, mình lại thấy cái chữ bà nội nằm dưới đó, được che chở, như ngày nào.
Câu hỏi thường gặp
Truyện bài văn tả mẹ có phải chuyện thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Cậu học trò, bà nội và cô giáo đều được dựng lên, dù hoàn cảnh trẻ lớn lên cùng ông bà là rất quen ở Việt Nam.
Vì sao cô giáo không ghi lời phê mà kẹp bông hoa?
Truyện để người nghe tự hiểu. Có thể cô biết hoàn cảnh của cậu bé và muốn trân trọng bài văn mà không làm cậu bị chú ý trước lớp. Bông hoa là một cách nói rằng cô đã đọc và đã hiểu.
Trẻ không còn mẹ gặp đề bài tả mẹ thì cha mẹ, thầy cô nên làm gì?
Thầy cô có thể mở rộng đề thành tả người chăm sóc em, để không đứa trẻ nào thấy mình bị bỏ ra ngoài. Ở nhà, người lớn nên trò chuyện nhẹ nhàng, để trẻ biết tả bà, tả bố hay người nuôi mình cũng hoàn toàn được.
Vì sao truyện được kể khi nhân vật đã lớn?
Kể lại khi đã lớn cho phép người kể nhìn đứa trẻ năm xưa với sự thấu hiểu, nối bài văn lớp bốn với cuộc đời về sau, và cho thấy một cử chỉ nhỏ của thầy cô có thể theo người ta rất lâu.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với thầy cô giáo, với những ai lớn lên cùng ông bà, và với cha mẹ có con đang tuổi đi học. Cũng hợp để kể cho con lớn nghe về những người đã nuôi nấng mình.
