Truyện ngắn hôm nay là ký ức tuổi thơ của một người lớn lên ở một xóm nhỏ những năm chín mươi, khi nhà mình là nhà đầu tiên trong xóm có cái tủ lạnh, và cái tủ ấy bỗng thành của cả xóm. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những đồ vật bây giờ nhà nào cũng có, mà ngày xưa từng là cả một sự kiện. Mời bạn quay về cái ngày một chiếc tủ lạnh làm cả xóm xôn xao.
Ngày chiếc tủ về
Năm mình lên tám, bố đi làm ăn xa được một mùa, mang về một cái tủ lạnh cũ, chở bằng xe công nông từ thị xã. Cái tủ chỉ cao ngang vai bố, màu kem, một cánh, góc có vết móp. Cả xóm kéo ra xem như xem đám cưới.
Bố với mấy chú hàng xóm khiêng tủ vào nhà, đặt ở góc gian giữa, cạnh bàn thờ. Mẹ trải một cái khăn hoa lên nóc tủ, đặt lên đó lọ hoa nhựa. Bố cắm điện, cái tủ kêu u u, cả nhà đứng im nghe như nghe ai hát.
Tối đó, mẹ đổ nước vào cái khay nhựa nhỏ, cất vào ngăn đá. Mình ngồi canh trước tủ tới khuya, cứ mười lăm phút lại mở ra sờ, bị mẹ mắng mở hoài thì hết lạnh. Sáng hôm sau, lần đầu tiên trong đời mình cầm một viên đá do nhà mình làm ra.
Mình mang viên đá ra ngõ khoe, nó tan dần trong lòng bàn tay, nước nhỏ tong tong. Bọn trẻ xóm vây quanh, đứa nào cũng xin sờ một cái. Mình thấy mình giàu nhất thế giới.
Ngăn đá của cả xóm
Chỉ một tuần sau, ngăn đá nhà mình không còn là của nhà mình nữa. Bà Tư đầu ngõ mang sang gửi miếng thịt để dành cho đám giỗ. Cô bán chè gửi mấy khay đá để sáng mai bán. Chú thợ cắt tóc gửi chai nước để trưa uống cho mát.
Mẹ lấy bút bi viết tên từng nhà lên mảnh giấy, dán vào từng túi ni lông. Ngăn đá nhỏ xíu mà chất đầy như cái chợ. Mẹ thuộc nhà nào gửi gì, ngăn nào, bao giờ lấy. Có hôm tủ đầy quá, mẹ phải xếp lại cả buổi, như xếp hình.
Mùa hè, chiều nào bọn trẻ cũng xếp hàng trước cửa nhà mình, mỗi đứa cầm cái ca nhựa, chờ mẹ phát đá. Mẹ đập đá bằng cái chày, chia đều mỗi đứa một ít. Đứa nào khóc nhè được thêm một viên.
Bố hay càu nhàu tiền điện tăng gấp đôi. Mẹ bảo thì cứ coi như mình mở quán, không lấy tiền. Bố lắc đầu, nhưng tối nào cũng là người đứng ra mở cửa tủ cho hàng xóm lấy đồ.
Những thứ ngoài ngăn đá
Cái tủ lạnh làm nhà mình thành chỗ tụ họp. Người sang gửi đồ thì ngồi lại uống chén nước, kể chuyện. Bà Tư kể chuyện con dâu, cô bán chè kể chuyện giá đường, chú cắt tóc kể chuyện thời sự nghe trên đài. Gian nhà mình tối nào cũng có tiếng cười.
Có đêm nhà bác Hai cuối xóm có người ốm nặng, cần đá chườm. Bác chạy sang lúc nửa đêm, gõ cửa. Mẹ dậy, lấy hết khay đá trong tủ, cả đá của nhà khác gửi, đưa bác. Sáng ra mẹ đi từng nhà xin lỗi vì đã lấy đá của họ. Không ai trách, có nhà còn mang thêm nước sang làm đá mới.
Mình lớn lên trong những buổi tối như thế, nghe đủ chuyện người lớn, biết nhà nào sắp cưới, nhà nào mới có cháu. Cái tủ đứng ở góc nhà, kêu u u, như một người già ngồi nghe mọi người nói chuyện.
Có lần mình hỏi mẹ sao không để tủ cho nhà mình thôi. Mẹ nói một mình nhà mình thì cần gì cái tủ to thế. Mình không hiểu, vì cái tủ đâu có to.
Ngày cái tủ im tiếng
Năm mình học lớp năm, một đêm mưa giông, điện chập chờn, sáng ra cái tủ im bặt. Bố cắm đi cắm lại, vỗ vỗ vào thành tủ, nó vẫn không kêu. Đá trong ngăn tan thành nước, chảy lênh láng ra sàn.
Bố gọi thợ ở thị xã về xem. Thợ nói cháy máy nén, thay thì tốn gần bằng tiền mua cái tủ cũ khác. Bố ngồi ở hiên, rít thuốc lào, im lặng. Mùa ấy nhà mình làm ăn không được, bố không có tiền.
Tin cái tủ hỏng lan khắp xóm nhanh hơn tin bão. Chiều hôm ấy, bà Tư sang, dúi vào tay mẹ mấy tờ tiền cuộn tròn. Cô bán chè sang, chú cắt tóc sang, bác Hai cuối xóm sang. Mỗi người một ít, có người góp bằng tiền, có người góp bằng mấy cân gạo.
Mẹ đứng giữa nhà, tay cầm xấp tiền lẻ, không nói được gì. Bố đứng dậy, dập điếu thuốc, nói để mai bố lên thị xã gọi thợ. Đêm đó mình thấy bố ngồi ghi tên từng nhà góp tiền vào một tờ giấy, gấp cẩn thận, cất vào hộp.
Tiếng u u ở góc nhà
Ba ngày sau, cái tủ kêu u u trở lại. Mẹ làm một mẻ đá to, đi từng nhà biếu mỗi nhà một túi. Bọn trẻ xếp hàng trước cửa, mẹ đập đá bằng cái chày, chia đều, như chưa có gì xảy ra.
Rồi xóm mình đổi khác dần. Nhà này mua tủ lạnh, nhà kia mua tủ lạnh, tủ mới hai cánh, to, đẹp. Không ai sang gửi đồ nữa. Gian nhà mình buổi tối yên tĩnh hơn, chỉ còn tiếng tivi.
Bây giờ mình sống ở thành phố, tủ lạnh nhà mình to gấp ba cái tủ ngày xưa. Mình chưa bao giờ biết tên người hàng xóm đối diện. Có lần mình nấu dư, định mang sang biếu, đứng trước cửa nhà người ta một lúc rồi lại quay về.
Cái tủ lạnh cũ vẫn đứng ở góc bếp nhà mẹ dưới quê, cửa đã ố vàng, kêu u u to hơn trước. Mẹ không chịu bỏ. Trong hộp sắt trên nóc tủ, tờ giấy ghi tên những nhà góp tiền năm ấy vẫn còn, nét chữ của bố đã mờ, nhưng mình vẫn đọc được từng cái tên.
Câu hỏi thường gặp
Truyện chiếc tủ lạnh đầu tiên của xóm có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Gia đình, xóm nhỏ và những người hàng xóm đều được dựng lên, dù nhiều người lớn lên những năm ấy có thể thấy ký ức của mình trong đó.
Vì sao ngày xưa cả xóm gửi đồ vào một cái tủ lạnh?
Ở nhiều vùng quê thời ấy, tủ lạnh còn là món đồ đắt, ít nhà có. Hàng xóm sống gần gũi, quen nương nhau, nên nhà nào có tủ thì thường giúp người khác làm đá, giữ đồ cho những dịp cần.
Vì sao người mẹ nói một mình nhà mình thì cần gì cái tủ to thế?
Câu nói ấy cho thấy với người mẹ, cái tủ có giá trị nhất khi được dùng chung. Đứa trẻ khi ấy chưa hiểu, nhưng lớn lên mới thấm rằng mẹ không nói về kích thước của cái tủ.
Truyện muốn nói gì về đời sống hàng xóm bây giờ?
Truyện không chê đời sống hiện đại, chỉ đặt hai thời cạnh nhau. Khi mỗi nhà đủ đầy hơn, người ta ít cần nhau hơn, và có những sợi dây nối người với người cũng mờ đi theo.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những ai lớn lên ở làng quê hay xóm nhỏ những năm chín mươi, những gia đình muốn kể cho con nghe về tuổi thơ cha mẹ, và những người đang sống ở thành phố, nhớ tình làng xóm.
