Truyện ngắn hôm nay kể về một ông lão ở một làng ven đô, nơi đồng ruộng đã thành khu đô thị, vẫn cấy mảnh ruộng cuối cùng của làng nằm lọt giữa những tòa nhà cao tầng, cho tới mùa gặt cuối. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, ngôi làng và mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở rìa những thành phố đang lớn lên, có những mảnh ruộng nhỏ còn sót lại như một câu nói dở. Câu chuyện hôm nay là về một mảnh ruộng như thế.
Làng thành phố
Hai mươi năm trước, làng ông còn là cánh đồng thẳng cánh cò bay. Rồi người ta làm đường, làm cầu, đo đạc, cắm mốc. Từng thửa ruộng biến thành công trường, rồi thành những khu nhà cao tầng, trung tâm thương mại, trường học. Làng ông giờ được gọi bằng một cái tên mới, có chữ khu đô thị đứng trước.
Mảnh ruộng nhà ông chừng một sào, nằm ở mép ngoài cùng, chưa tới lượt chuyển đổi. Người ta nói vài năm nữa nó cũng thành một con đường. Con cái khuyên ông thôi, cấy làm gì một mẩu ruộng, tiền thóc không bằng tiền điện. Ông không nghe.
Mỗi vụ, ông vẫn cày, vẫn bừa, vẫn gieo mạ, vẫn cấy. Không còn trâu, ông thuê cái máy cày nhỏ. Không còn ai cấy cùng, ông cấy một mình, lưng còng xuống giữa mấy chục tòa nhà kính phản chiếu ánh nắng.
Người ở chung cư nhìn xuống, thấy một ông già đội nón lội ruộng, như thấy một bức tranh treo nhầm chỗ. Có người chụp ảnh, có người chỉ cho con xem, có người phàn nàn mùa bón phân mùi bay lên tận tầng mười.
Đứa bé ở tầng mười
Một chiều mùa xuân, ông đang cấy thì thấy một thằng bé chừng tám tuổi đứng ở bờ ruộng, đeo cặp sách, nhìn chằm chằm. Thằng bé hỏi ông đang làm gì. Ông nói cấy lúa. Thằng bé hỏi lúa là cái gì.
Ông đứng thẳng lưng, nhìn thằng bé một lúc, rồi bật cười. Ông nói lúa là cây ra hạt gạo, gạo nấu thành cơm, cơm cháu ăn hằng ngày đấy. Thằng bé tròn mắt, nói cháu tưởng gạo ở siêu thị. Ông cười to hơn, rồi vẫy nó xuống.
Thằng bé rụt rè cởi giày, xắn quần, bước xuống ruộng. Bùn lún tới đầu gối, nó hét lên, rồi cười như nắc nẻ. Ông đưa nó một nắm mạ, chỉ cách cắm xuống bùn, ngón cái và hai ngón tay ấn nhẹ. Thằng bé cắm một cây, cây đổ. Cắm cây nữa, đứng được.
Mẹ thằng bé chạy xuống, hốt hoảng vì con lấm bê bết. Ông xin lỗi, bảo tại ông rủ. Người mẹ nhìn thằng bé đang cười toe toét giữa ruộng, rồi nhìn ông, không nói gì, chỉ lặng lẽ đứng chờ con cấy nốt hàng mạ.
Lớp học trên ruộng
Hôm sau thằng bé quay lại, dắt theo hai đứa bạn. Hôm sau nữa, năm đứa. Rồi cả một nhóm trẻ con chung cư, chiều nào tan học cũng kéo ra bờ ruộng của ông. Ông dạy chúng cấy, nhổ cỏ, tát nước, chỉ con cua con ốc trong ruộng.
Bố mẹ chúng ban đầu cằn nhằn quần áo bẩn, rồi dần dần cũng ra đứng ở bờ ruộng xem. Có ông bố ngày xưa cũng lớn lên ở quê, xắn quần lội xuống cấy cùng con, cấy thạo hơn cả ông nghĩ. Có bà mẹ mang ra cho ông ấm trà, gói bánh.
Ông kể cho lũ trẻ nghe ngày xưa làng thế nào. Chỗ tòa nhà kia là cái đình, chỗ trung tâm thương mại là cái ao làng, chỗ sân trường là bãi chăn trâu. Lũ trẻ nghe như nghe cổ tích. Một đứa hỏi sao ông không chuyển lên ở chung cư. Ông chỉ xuống ruộng, nói ông ở đây với nó.
Lúa lên xanh, rồi trổ đòng, rồi trổ bông. Lũ trẻ ngày nào cũng ra ngó, hỏi bao giờ gặt. Ông bảo chờ thêm, lúa phải chín vàng, hạt phải chắc. Chưa bao giờ ông thấy mảnh ruộng của mình được nhiều người chờ như thế.
Tin con đường
Giữa vụ, có người tới đo đạc, cắm mốc ngay giữa ruộng. Họ nói con đường sẽ làm vào năm sau, mảnh ruộng nằm trong phần được chuyển đổi, gia đình sẽ được giải quyết theo quy định. Ông nghe, gật đầu, không nói gì.
Tối đó ông ngồi ở bờ ruộng tới khuya, nhìn những cây mốc sơn đỏ cắm giữa đám lúa đang ngậm sữa. Đèn chung cư sáng rực xung quanh. Tiếng xe trên đại lộ không ngớt. Ông nghe trong tiếng xe có tiếng ếch kêu đâu đó trong ruộng, nhỏ thôi, mà rõ.
Ông biết ngày này sẽ tới. Ông chỉ không biết nó tới vào đúng vụ có lũ trẻ chờ gặt. Ông nghĩ, thôi cũng được, cuối cùng thì mảnh ruộng này cũng có một mùa gặt đông vui.
Ông báo cho lũ trẻ biết đây là vụ cuối. Thằng bé tầng mười hỏi sao lại cuối. Ông bảo sang năm ở đây làm đường. Thằng bé im lặng, rồi hỏi: thế lúa đi đâu ạ. Ông không trả lời được.
Mùa gặt cuối
Sáng chủ nhật, lúa chín vàng rực, uốn cong trĩu hạt. Ông ra ruộng từ sớm, mài liềm. Bảy giờ, lũ trẻ chung cư kéo xuống, kéo theo cả bố mẹ, ông bà. Có người mang theo liềm mua trên mạng, có người mang theo cái kéo, có đứa mang cả cái rổ nhựa.
Ông chỉ từng người cách cầm liềm, cách cắt sát gốc, cách bó lúa bằng chính rơm. Ruộng một sào mà đông như hội. Tiếng cười, tiếng gọi nhau, tiếng liềm xoẹt xoẹt. Người ở các tầng trên mở cửa sổ nhìn xuống, có người chụp ảnh, có người vẫy tay.
Gần trưa, gặt xong. Lúa chất thành mấy đống ở bờ ruộng. Ông chia cho mỗi đứa trẻ một bó lúa nhỏ, buộc bằng rơm, bảo mang về treo ở nhà. Lũ trẻ ôm bó lúa, mặt mũi lấm lem, cười như được quà Tết.
Thằng bé tầng mười ôm bó lúa, đứng cạnh ông, nhìn mảnh ruộng trơ gốc rạ. Nó hỏi lúa đi đâu ạ, như hôm trước. Ông xoa đầu nó, chỉ vào bó lúa trong tay nó, rồi chỉ vào ngực nó. Ông nói lúa đi theo cháu đấy. Rồi ông đứng một mình ở bờ ruộng, tay cầm liềm, nhìn những tòa nhà cao tầng in bóng xuống mặt ruộng còn đọng nước.
Câu hỏi thường gặp
Truyện mảnh ruộng cuối cùng ven đô có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông lão, lũ trẻ và ngôi làng ven đô đều được dựng lên, không gắn với địa phương hay dự án có thật nào.
Vì sao ông lão vẫn cấy lúa dù không còn lời lãi?
Với ông, cấy lúa không còn là chuyện tiền bạc. Đó là cách ông giữ lại nếp sống cả đời, giữ một phần làng đã mất, và có lẽ là cách ông đi qua sự đổi thay bằng đôi tay của mình.
Cho trẻ thành phố trải nghiệm làm nông có lợi gì?
Trẻ hiểu thức ăn đến từ đâu, biết quý công sức lao động, được vận động ngoài trời và gắn bó hơn với thiên nhiên. Khi cho trẻ làm, người lớn cần chú ý an toàn với dụng cụ sắc và vệ sinh sau khi lội bùn.
Câu lúa đi theo cháu có ý nghĩa gì?
Ông lão muốn nói mảnh ruộng có thể mất, nhưng điều lũ trẻ học được, kỷ niệm về mùa gặt, sẽ ở lại trong chúng. Đó là cách ông trao lại làng cho những đứa trẻ thành phố.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những ai lớn lên ở các làng nay đã thành phố, những gia đình sống ở khu đô thị mới, và cha mẹ muốn kể cho con nghe về đồng ruộng. Cũng hợp để ông bà kể cho cháu.
