Truyện ngắn hôm nay được kể ở ngôi thứ hai: người trong truyện được gọi là bạn, một cô gái mười tám tuổi rời làng chài miền Trung vào thành phố làm công nhân, mười năm sau mới về. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, cô gái và làng chài đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Trong tập này, chữ bạn không chỉ là người đang nghe, mà là cô gái trong truyện. Có khi bạn sẽ thấy hai người ấy là một.
Sáng hôm ấy
Sáng hôm ấy bạn dậy từ bốn giờ, lúc thuyền chưa về. Mẹ đã ngồi trong bếp, nấu cho bạn nồi cháo cá, gói thêm mấy cái bánh tráng nướng vào túi ni lông. Mẹ không nói gì, chỉ chốc chốc lại thổi lửa, dù lửa đang cháy đượm.
Bạn mười tám tuổi, vừa thi xong tốt nghiệp. Nhà không đủ tiền cho bạn đi học tiếp. Con bé bạn học cùng lớp làm công nhân trong một khu công nghiệp xa, gọi về bảo xưởng đang tuyển, có chỗ ở, tháng nào cũng gửi được tiền về.
Bạn đeo cái ba lô, kéo cái vali nhỏ mượn của nhà dì. Lúc bạn ra tới cửa, mẹ đưa cho bạn cái khăn rằn mẹ hay quàng đi chợ. Bạn bảo con không lấy đâu, trong đó nóng lắm. Mẹ không nói gì, treo cái khăn lại lên móc cửa.
Bạn đi dọc con đường cát đầu làng, hai hàng phi lao rì rào. Bạn không quay lại. Bạn sợ nếu quay lại thì sẽ không đi được nữa. Tới đầu dốc, bạn mới quay, thấy mẹ còn đứng ở cổng, bóng nhỏ xíu trên nền trời đang hửng.
Năm đầu ở phố
Xưởng may rộng như cả cái làng của bạn, hàng trăm cái máy chạy rào rào. Bạn ngồi một chỗ suốt mười tiếng, may đi may lại một đường chỉ. Tối về phòng trọ, mười hai mét vuông, bốn đứa nằm chung, quạt máy kêu cót két.
Đêm đầu tiên bạn không ngủ được. Không có tiếng sóng. Thay vào đó là tiếng xe tải, tiếng karaoke nhà bên, tiếng chuột chạy trên trần. Bạn úp mặt vào gối, nghe mùi nước xả vải lạ, nhớ cái mùi gió biển mặn chát mà xưa nay bạn chê tanh.
Tháng đầu lãnh lương, bạn ra tiệm gửi gần hết về cho mẹ. Mẹ gọi lại, hỏi con giữ lại mà ăn, gửi chi nhiều vậy. Bạn nói con ăn ở xưởng rồi. Thật ra bạn ăn mì gói suốt tuần cuối tháng, nhưng bạn không kể.
Tết năm đó bạn không về, vé xe đắt, xưởng tăng ca lấy thêm tiền. Đêm ba mươi, bạn với mấy đứa cùng phòng ngồi ăn bánh chưng mua ngoài chợ, xem pháo hoa qua điện thoại. Bạn gọi về, mẹ nói cả nhà mạnh giỏi, mẹ để phần con mấy cái bánh tét, cất trong tủ, khi nào con về thì ăn.
Những năm bạn lớn lên
Năm thứ ba, bạn đi học buổi tối, một lớp kế toán ngắn hạn. Tan ca bạn chạy xe đạp tới lớp, ngồi ngủ gật trên bàn mà vẫn ráng chép bài. Năm thứ năm, bạn xin được vào làm văn phòng ở một công ty nhỏ. Lần đầu tiên bạn mặc áo sơ mi đi làm, bạn đứng trước gương rất lâu.
Bạn đổi phòng trọ, rồi thuê được một căn nhỏ có cửa sổ. Bạn có bạn bè mới, có một người yêu rồi chia tay, có những đêm khóc một mình, có những ngày vui đến không ngủ được. Bạn nói giọng phố quen hơn giọng làng, có lúc gọi về mẹ phải hỏi lại con nói chi.
Mỗi năm bạn về được một hai lần, lần nào cũng vội. Về tới nhà là ngủ, dậy là lo việc, rồi lại đi. Bạn để ý cái khăn rằn vẫn treo trên móc cửa, bạc màu hơn, nhưng bạn không hỏi. Bạn nghĩ mẹ không có cái khăn nào khác.
Có năm bạn mua về cho mẹ một cái khăn lụa mới, màu xanh ngọc. Mẹ cảm ơn, gấp cẩn thận cất vào tủ. Cái khăn rằn cũ thì vẫn treo trên móc cửa.
Mười năm sau
Năm bạn hai mươi tám tuổi, công ty cho nghỉ dài ngày. Lần đầu tiên bạn về quê mà không phải vội. Bạn đi xe khách đêm, xuống ở đầu làng lúc trời vừa sáng, kéo theo cái vali mới, không phải cái vali mượn nhà dì.
Con đường cát giờ đã đổ bê tông. Hàng phi lao còn một nửa. Làng có thêm mấy căn nhà ba tầng, có quán cà phê, có trạm phát sóng. Bạn đi chậm, nhìn từng thứ, như người lạ, như người đi tìm một cái gì đánh rơi.
Mẹ không biết bạn về hôm nay, bạn muốn làm mẹ bất ngờ. Tới cổng, bạn thấy mẹ đang ngồi vá lưới ngoài hiên, lưng còng hơn lần trước, tóc bạc gần hết. Bạn đứng ở cổng, tự nhiên không bước vào được.
Rồi bạn thấy cái khăn rằn trên móc cửa. Nó bạc gần như trắng, mép đã sờn rách, nhưng được giặt sạch, gấp đôi, treo ngay ngắn. Bạn chợt hiểu ra mẹ không treo cái khăn để dùng. Mẹ treo nó ở đó, đúng chỗ ấy, từ cái sáng mười năm trước bạn không chịu cầm theo.
Cái móc cửa
Mẹ ngẩng lên, thấy bạn, đánh rơi cái kim vá lưới. Mẹ đứng dậy, không chạy ra, chỉ đứng đó, hai tay quệt quệt vào vạt áo. Bạn bước vào, ôm mẹ, mùi gió biển mặn chát trên tóc mẹ, cái mùi bạn từng chê tanh.
Tối đó, hai mẹ con ngồi ăn cơm ngoài hiên. Bạn hỏi sao mẹ không quàng cái khăn lụa con mua. Mẹ cười, nói khăn đẹp, để dành. Bạn hỏi còn cái khăn rằn. Mẹ im một lúc, rồi nói: cái đó của con, con chưa lấy.
Sáng hôm bạn đi, mẹ không ra cổng. Mẹ ngồi trong bếp, thổi lửa, dù lửa đang cháy đượm. Bạn đeo ba lô, kéo vali ra tới cửa, rồi dừng lại.
Bạn với tay lên móc, lấy cái khăn rằn bạc trắng, quàng lên cổ. Lần này bạn quay lại, nhìn vào bếp. Mẹ vẫn cúi xuống, nhưng bạn thấy vai mẹ rung lên, rất khẽ. Bạn đi ra đầu làng, gió biển thổi vào cái khăn, mặn chát, và bạn không chê nữa.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ngày bạn rời làng chài có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Cô gái, người mẹ và làng chài đều được dựng lên, dù rất nhiều người trẻ từng rời quê như thế.
Kể chuyện ở ngôi thứ hai là gì?
Đó là cách kể gọi nhân vật chính là bạn, như thể người kể đang nói thẳng với người nghe. Lối kể này kéo người nghe vào vị trí nhân vật, thường dùng khi muốn tạo cảm giác gần gũi, như đang tự nhìn lại đời mình.
Vì sao người mẹ cứ treo chiếc khăn trên móc cửa?
Truyện không giải thích hết. Có thể hiểu chiếc khăn là một lời hẹn không nói ra, một phần của con mà mẹ giữ lại ở nhà, chờ ngày con nhận lấy. Mỗi người nghe có thể tự cảm theo cách của mình.
Người trẻ đi làm xa nhà nên giữ liên lạc với gia đình thế nào?
Không cần những cuộc gọi dài, chỉ cần đều đặn, hỏi han cụ thể về đời sống của bố mẹ thay vì chỉ báo mình khỏe. Khi về thăm, dành thời gian ngồi cùng làm một việc nhỏ thường quý hơn quà cáp.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những người đang sống xa quê, công nhân, người lao động trẻ, và những người mẹ có con đi làm xa. Nghe xong có lẽ bạn sẽ muốn gọi về nhà một cuộc.
