Truyện ngắn hôm nay kể về một ông già giọng miền Trung, mùa nước nổi nào cũng về một xóm nhỏ miền Tây để câu cá linh, ở nhờ nhà một cậu bé, cho tới năm ông không về nữa. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, người kể xưng mình và kể lại khi đã lớn, mọi nhân vật đều hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Mời bạn ngồi lên một chiếc xuồng ba lá, nghe tiếng nước vỗ mạn, và đi cùng mình về một mùa nước của rất nhiều năm trước.
Mùa nước lên
Xóm mình ở cuối một con kênh, nhà nào cũng cất cao trên cột. Người lớn hay nói tháng bảy nước nhảy khỏi bờ, mà năm nào cũng vậy thật. Nước đục ngầu phù sa tràn qua bờ ruộng, phủ kín cánh đồng, nhìn ra chỉ thấy trời với nước, lâu lâu mới có ngọn cây so đũa nhô lên.
Mùa ấy là mùa của cá linh. Cá nhỏ bằng ngón tay, theo nước từ trên nguồn đổ về, trắng lấp lánh trong lưới. Má mình nấu canh chua với bông điên điển vàng rực, chấm nước mắm kho quẹt, cả nhà ăn không biết no.
Năm mình lên tám, có một ông già lạ đi ghe đò tới xóm, vai đeo cái túi vải, tay cầm cây cần câu tre. Ông nói giọng miền Trung, nặng tới mức mình phải hỏi lại mấy lần. Ông hỏi ba mình có chỗ nào cho ông ở nhờ ít bữa.
Ba mình nhìn ông một hồi, rồi chỉ lên cái chái bên hông nhà. Ba nói nhà nghèo, có cái chõng tre, ông không chê thì ở. Ông ở đúng một tháng.
Ông già với cây cần tre
Sáng nào ông cũng chống xuồng ra cái gò nhỏ ở giữa đồng, chỗ có cây gáo già. Ông ngồi câu tới trưa, câu được bao nhiêu đem về đưa má mình hết, chỉ xin một chén cơm. Chiều ông ngồi trên sàn nước, vót cần, chuốt phao, im lặng.
Mình bám theo ông như cái đuôi. Ông dạy mình móc mồi, dạy mình nhìn phao, dạy mình ngồi im cho cá nó tưởng mình là một khúc cây. Mình hỏi ông nhà ở đâu, ông chỉ tay về phía bắc, nói ở ngoài kia xa lắm.
Có bữa trời chuyển mưa, mình hỏi sao ông cứ phải ngồi đúng chỗ cây gáo, chỗ khác cá cũng nhiều. Ông cười, không trả lời. Ông đưa tay vuốt mặt nước như vuốt lưng một con trâu hiền.
Tới lúc nước bắt đầu rút, ông xếp đồ vào túi vải, gửi lại ba mình ít tiền, ba không lấy. Ông xoa đầu mình, nói năm sau ông về. Mình không tin, người lớn ai cũng nói vậy.
Những năm ông về
Năm sau ông về thật, đúng lúc nước vừa ngập bờ ruộng. Năm sau nữa cũng vậy. Ông về tới mức má mình mùa nào cũng dọn sẵn cái chõng ở chái nhà, còn mình cứ chiều chiều ra đầu kênh ngóng ghe.
Mỗi năm ông kể thêm một chút. Hồi trẻ ông đi làm thuê dưới này, cắt lúa, đắp đê, ở đúng cái xóm này mấy mùa liền. Ông quen một cô gái hay ra gò cây gáo hái bông điên điển. Ông kể tới đó thì dừng, mình hỏi rồi sao nữa ông, ông nói rồi thôi.
Năm mình mười lăm tuổi, ông về chậm hơn mọi năm, đi đứng đã phải chống gậy. Ông không chống xuồng nổi nữa, mình chống cho ông. Hai ông cháu ngồi ở gò cây gáo, câu không được mấy con, mà chẳng ai muốn về.
Chiều cuối trước khi đi, ông nói mỗi năm ông về đây là cho nước nó nhớ mặt ông. Mình cười, nghĩ ông nói chơi. Giờ mình lớn rồi, mình vẫn chưa hiểu hết câu ấy, nhưng mình không còn thấy nó buồn cười nữa.
Năm nước lên mà ông không về
Năm mình mười sáu tuổi, nước lên đúng hẹn mà ghe đò không chở ông về. Mình ra đầu kênh ngóng cả tháng. Má mình vẫn dọn cái chõng, ba mình không nói gì, chỉ hay đứng lâu ở cửa sổ nhìn ra đồng.
Không ai biết địa chỉ nhà ông. Ông chưa từng để lại tên tuổi gì ngoài một cái tên gọi trong xóm. Không có thư, không có tin. Mùa nước ấy trôi qua lặng lẽ như một con xuồng không ai chống.
Gần cuối mùa, một buổi sáng mình lấy cây cần tre ông để lại trên vách chái, chống xuồng ra gò cây gáo. Mình ngồi đúng chỗ ông hay ngồi, móc mồi, thả câu, ngồi im cho cá nó tưởng mình là một khúc cây.
Phao chìm. Mình giật lên một con cá linh trắng bạc, nhỏ bằng ngón tay, giãy trong lòng bàn tay mình. Mình không biết vì sao mình khóc, có lẽ vì lần đầu mình hiểu một người có thể đi mà không cần nói lời từ biệt.
Cái gò cây gáo bây giờ
Giờ đồng ruộng xóm mình đã khác nhiều, có đê bao, có mùa nước nhỏ, có năm nước gần như không lên. Cá linh cũng hiếm hơn, chợ có bữa không thấy một rổ.
Mình đi làm trên thành phố, có con trai bảy tuổi. Năm nào có nước, mình cũng chở con về, chống xuồng ra gò cây gáo. Cây gáo già vẫn còn, gốc đã rỗng một bên.
Con mình hỏi sao ba cứ phải ra đúng chỗ này, chỗ khác cá cũng nhiều. Mình cười, không trả lời. Mình đưa tay vuốt mặt nước, như có người từng làm.
Có những người đi ngang đời mình chỉ một tháng mỗi năm, chẳng để lại tên. Vậy mà mùa nước nào họ cũng về, ngồi ở một chỗ nào đó trong mình, im lặng, thả câu.
Câu hỏi thường gặp
Truyện người lạ về câu cá linh có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông già, cậu bé và cái xóm cuối kênh đều được dựng lên, dù khung cảnh mùa nước nổi là quen thuộc với nhiều người miền Tây.
Mùa nước nổi ở miền Tây là gì?
Mùa nước nổi là thời gian nước sông Mê Kông dâng cao, tràn lên đồng ruộng vùng đầu nguồn, thường rơi vào khoảng giữa và cuối năm. Nước mang phù sa, cá tôm và những món ăn theo mùa như cá linh, bông điên điển.
Cá linh và bông điên điển là gì?
Cá linh là loài cá nhỏ theo nước lũ về đồng, được ưa chuộng vào mùa nước nổi. Bông điên điển là hoa màu vàng của cây điên điển mọc ven đồng, hay được nấu canh chua hoặc xào, ăn cùng cá linh.
Câu cho nước nó nhớ mặt có nghĩa là gì?
Truyện không giải thích. Có thể hiểu ông già quay về để giữ một kỷ niệm với người con gái năm xưa và với vùng đất ông từng sống. Mỗi người nghe có thể tự hiểu theo cách của mình.
Truyện hợp với ai nghe?
Hợp với những ai lớn lên ở miền quê sông nước, những ai đang sống xa quê, và cả những người từng gặp một người lạ để lại dấu trong tuổi thơ mình mà chưa kịp hỏi tên.
