Truyện ngắn hôm nay kể về một ông thủ từ già trông coi ngôi đình làng ở đồng bằng Bắc Bộ, và cậu cháu nội mười tuổi từ thành phố bị gửi về quê suốt mùa hè, chẳng biết làm gì ngoài cái máy tính bảng. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, ngôi làng và mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những mùa hè trẻ con về quê mà như bị phạt, rồi lại thành mùa hè nhớ nhất đời. Mời bạn về làng với mình.
Đứa cháu và cái máy tính bảng
Bố mẹ cậu bé đi công tác dài ngày, gửi cậu về ở với ông nội suốt ba tháng hè. Cậu xuống xe, ôm cái máy tính bảng, nhìn quanh: ao bèo, ruộng lúa, đường làng, và một ông già gầy gò mặc áo nâu đứng chờ ở cổng.
Ngày đầu, cậu ngồi lì trong nhà, cắm mặt vào màn hình. Sóng yếu, trò chơi giật cục. Cậu cáu, ném máy lên giường, nằm nhìn trần nhà. Ông nội không nói gì, ông đi ra đình từ sáng sớm, trưa mới về.
Ông là thủ từ của làng, người giữ chìa khóa đình, lo hương khói, quét dọn, mở cửa đình những ngày làng có việc. Ông làm việc ấy đã hơn hai mươi năm, từ khi ông cụ thủ từ trước già quá không đi được nữa.
Ngày thứ ba, máy tính bảng hết pin mà nhà ông lại cúp điện. Cậu bé chẳng còn gì để làm. Chiều, ông đứng ở cửa, nói: đi ra đình với ông không. Cậu lững thững đi theo, chân đá đá hòn sỏi.
Ngôi đình dưới tán đa
Đình nằm ở đầu làng, sau cái ao lớn, dưới bóng một cây đa già rễ buông xuống tận đất. Mái đình cong, ngói rêu phủ, những đầu đao vểnh lên như những ngọn sóng. Cậu bé đứng ở sân gạch, ngẩng lên, lần đầu im lặng không than thở.
Ông đưa cậu cái chổi rơm, bảo quét sân. Cậu quét được nửa sân thì mỏi tay. Ông quét nửa còn lại, chậm rãi, đều đặn, không sót một cái lá. Xong, ông vào trong, lau từng cái sập gỗ, thắp mấy nén hương, đứng lặng một lúc.
Cậu đi vòng quanh đình, sờ vào những cái cột gỗ to hai người ôm. Ông kể cột này có từ thời ông cố ông, mỗi lần làng tu sửa lại là cả làng góp công, ai có gỗ góp gỗ, ai có sức góp sức. Cậu hỏi ông đình để làm gì. Ông nói đình là nhà chung của cả làng.
Ở góc đình có một cái trống lớn, mặt trống da đã sẫm màu, tang trống sơn đỏ bong tróc. Cậu bé đứng nhìn mãi. Ông bảo cái trống này mỗi năm chỉ đánh vào những ngày làng có lễ, đánh lên là cả làng nghe, ai ở ngoài đồng cũng biết.
Những buổi học trống
Cậu xin ông cho đánh thử. Ông lắc đầu, nói trống đình không phải đồ chơi, gõ bừa là cả làng tưởng có chuyện. Nhưng ông lấy một cái thúng úp ngược ra sân, đưa cậu đôi dùi tre, bảo tập ở đây trước đã.
Ông dạy cậu từng nhịp. Ba tiếng chậm, rồi dồn, rồi nghỉ. Ông vỗ tay giữ nhịp, cậu gõ theo. Gõ sai, ông không mắng, chỉ cười, gõ lại cho nghe. Ông bảo đánh trống là phải nghe bằng bụng, không phải nghe bằng tai.
Cả mùa hè, chiều nào hai ông cháu cũng ra đình. Quét sân, lau sập, thắp hương, rồi ngồi dưới gốc đa tập trống trên cái thúng. Bọn trẻ con trong làng kéo tới xem, rồi xin tập cùng. Sân đình vang tiếng thúng bồm bộp.
Cái máy tính bảng nằm quên trong ngăn kéo. Mẹ cậu gọi về, hỏi con có buồn không. Cậu nói không, con bận lắm. Mẹ cậu cúp máy rồi còn ngồi ngẩn ra một lúc.
Tiếng trống đầu tiên
Gần cuối hè, làng có một buổi lễ nhỏ ở đình. Các cụ áo the khăn xếp, người làng mang lễ vật tới. Sáng hôm ấy, ông nội gọi cậu bé lại, đưa đôi dùi trống thật, bảo hôm nay cháu đánh ba hồi khai lễ.
Cậu bé run run bước tới trước cái trống lớn, cả làng đứng xem. Cậu giơ dùi lên, đánh tiếng đầu tiên. Tiếng trống to tới mức cậu giật mình, quên luôn nhịp. Tiếng thứ hai đánh vội, tiếng thứ ba đánh lệch, rồi cậu đứng sững ra.
Cả sân đình cười ồ lên. Mặt cậu đỏ bừng, suýt khóc. Nhưng cậu nghe thấy tiếng cười to nhất là của ông nội. Ông cười tới chảy nước mắt, vỗ đùi đen đét, rồi đi tới đứng sau lưng cậu, đặt hai bàn tay lên tay cậu.
Ông không cầm dùi thay. Ông chỉ khẽ nói: nghe bằng bụng. Cậu hít một hơi, đánh lại. Lần này ba hồi trống vang lên đều, chắc, lan khắp làng, lan ra tận cánh đồng. Mấy bà cụ đứng ở sân gật gù, có bà chắp tay vái về phía đình.
Đôi dùi trống trên vách
Hết hè, bố mẹ về đón cậu. Cậu đã đen nhẻm, chân có vết xước, tay chai một chút ở chỗ cầm dùi. Ra tới cổng, cậu quay lại, hỏi ông: hè sau cháu về, ông có cho cháu đánh trống nữa không.
Ông gật đầu. Ông bảo hè sau thì cháu đánh không lệch nữa, cả làng sẽ chẳng có gì mà cười. Cậu bé cười, rồi lại ôm ông, mùi hương trầm còn bám trên áo nâu.
Ở thành phố, những buổi tối làm bài, cậu hay gõ ngón tay lên mặt bàn, ba tiếng chậm, rồi dồn, rồi nghỉ. Mẹ cậu hỏi con gõ gì vậy. Cậu nói con đang nghe bằng bụng. Mẹ cậu không hiểu, nhưng không hỏi nữa.
Còn ở làng, ông thủ từ treo đôi dùi tre tập trống của cháu lên vách đình, cạnh cái chổi rơm. Chiều nào quét sân xong, ông cũng đứng nhìn đôi dùi một lúc, rồi mới khóa cửa đình ra về.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ông thủ từ và cậu cháu thành phố có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông thủ từ, cậu bé và ngôi đình đều được dựng lên, không gắn với một làng cụ thể nào.
Thủ từ là ai?
Thủ từ là người được làng giao trông coi đình, đền hoặc miếu, lo việc hương khói, quét dọn và giữ gìn đồ thờ. Ở nhiều làng Bắc Bộ, đây thường là một người cao tuổi, được dân làng tin cậy.
Trống đình dùng để làm gì?
Trống đình thường được đánh vào những dịp làng có lễ hội, tế lễ hoặc cần báo hiệu việc chung. Mỗi làng có lệ đánh trống riêng, nên chi tiết nhịp trống trong truyện là của nhân vật, không phải quy định chung.
Làm sao để trẻ thành phố bớt chán khi về quê?
Cho trẻ cùng làm một việc thật với người lớn, có trách nhiệm và có kết quả, thường hiệu quả hơn dặn trẻ bỏ máy. Trẻ cần thấy mình có vai trò, như cậu bé trong truyện được giao đánh trống khai lễ.
Câu nghe bằng bụng có ý nghĩa gì?
Đó là cách nói của ông thủ từ, ý là phải cảm được nhịp từ bên trong, bình tĩnh và tập trung, chứ không chỉ đếm bằng tai. Mỗi người nghe có thể hiểu rộng ra cho những việc khác trong đời.
