Truyện ngắn hôm nay kể về một ông thợ cắt tóc vỉa hè dưới gốc sấu ở Hà Nội, năm nào cũng cắt tóc không lấy tiền cho một cậu bé nghèo vào hôm trước ngày khai giảng, và chuyện mười lăm năm sau. Đây là truyện do Kho Sách Nói viết, mọi nhân vật đều là hư cấu.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Ở nhiều góc phố, có những cái ghế, cái gương, cái tông đơ đã đứng đó lâu hơn cả mấy cái cửa hàng xung quanh. Mời bạn ngồi xuống một cái ghế như thế.
Cái gương trên thân cây
Ông cắt tóc ở gốc sấu ấy từ hồi tóc còn xanh. Cái ghế sắt sơn xanh bong tróc, tấm gương nhỏ đóng đinh treo lên thân cây, cái hộp gỗ đựng tông đơ, kéo, lược, và cái khăn trắng lúc nào cũng giặt sạch phơi trên cành.
Khách của ông là các ông cụ trong phố, mấy anh xe ôm, mấy chú bảo vệ. Ông cắt một kiểu, gọn gàng, mát gáy, không cầu kỳ. Ông vừa cắt vừa nói chuyện thời tiết, chuyện bóng đá, chuyện mùa sấu năm nay chua hay ngọt.
Đầu ngõ có một gánh xôi của một người phụ nữ tảo tần, nuôi một thằng con trai nhỏ. Thằng bé sáng sáng ngồi cạnh gánh xôi, tóc dài lòa xòa, mắt sáng, hay nhìn ông cắt tóc như nhìn người làm ảo thuật.
Một năm, hôm trước ngày khai giảng, ông thấy người mẹ cầm cái kéo nhà, định cắt tóc cho con ngay ở vỉa hè. Thằng bé ngồi rúm ró, mắt nhắm tịt. Ông gọi với sang: đưa nó qua đây.
Lần cắt tóc đầu tiên
Thằng bé ngồi lên cái ghế sắt, chân không chạm đất. Ông lót thêm một tấm gỗ cho nó cao lên. Ông quàng khăn trắng, chải tóc, cắt từng nhát chậm rãi. Thằng bé mở mắt nhìn vào tấm gương trên thân cây, thấy mình đổi khác từng chút.
Cắt xong, ông phủi tóc trên vai nó, đưa cái gương nhỏ ra sau gáy cho nó xem. Thằng bé sờ lên đầu, cười toe. Người mẹ chạy sang, móc tiền trong túi áo. Ông xua tay, nói tiền gì, mai nó đi học, để mua cái bút.
Năm sau, hôm trước khai giảng, thằng bé tự chạy sang, đứng cạnh gốc sấu, không nói gì. Ông hiểu, vẫy nó lên ghế. Năm sau nữa cũng vậy. Thành lệ, không ai hẹn, mà năm nào cũng đúng ngày ấy.
Mỗi năm, ông cắt cho nó, nó ngồi kể chuyện năm học mới. Lên lớp mấy, cô giáo tên gì, bạn nào đánh nhau. Ông nghe, gật gù, thỉnh thoảng hỏi một câu. Ông không có con cháu ở gần, những buổi ấy ông chờ cả năm.
Năm cậu bé không tới
Năm cậu học lớp mười hai, hôm trước khai giảng, cậu tới, nhưng không ngồi lên ghế. Cậu nói con không đi học nữa, nhà khó quá, mẹ con ốm, con phải đi làm. Ông đặt cái kéo xuống, ngồi im một lúc.
Ông hỏi con định làm gì. Cậu nói chưa biết, chắc đi phụ hồ. Ông nhìn mái tóc cậu dài lòa xòa, rồi nói: con có muốn học cắt tóc không. Ông quen một tiệm trên phố, cần người học việc, có chỗ ăn ở.
Cậu ngẩn ra. Cậu chưa từng nghĩ tới chuyện ấy. Rồi cậu nhớ lại những buổi sáng ngồi nhìn ông cắt tóc, nhớ cảm giác lần đầu thấy mình đổi khác trong tấm gương trên thân cây.
Ông cắt tóc cho cậu lần cuối hôm ấy, rồi dắt cậu lên tiệm. Từ đó, gốc sấu vắng cậu. Hôm trước khai giảng mỗi năm, ông vẫn ngồi ngó về phía đầu ngõ một lúc, rồi mới cắt tóc cho khách khác.
Đôi tay run
Mười lăm năm trôi qua. Ông đã ngoài bảy mươi. Tay ông bắt đầu run, run nhẹ thôi, nhưng cầm kéo thì thấy. Khách quen ít dần, có người đi xa, có người mất. Mấy tiệm cắt tóc mới mở dọc phố, đèn sáng, máy lạnh, nhạc ầm ĩ.
Có hôm ông cắt cho một ông khách, tay run quá, cắt lệch một bên mai. Ông khách cười xòa, nói không sao, già rồi ai nhìn. Nhưng tối về ông ngồi nhìn hai bàn tay mình rất lâu. Ông nghĩ có lẽ tới lúc dẹp cái ghế.
Sáng hôm sau, lúc ông ra gốc sấu, ông thấy bên cạnh cái ghế sắt xanh của mình có thêm một cái ghế nữa, ghế mới, kèm một cái hộp đồ nghề sáng bóng. Một người đàn ông gần ba mươi tuổi đứng đó, tóc cắt gọn, mặc áo sơ mi, tay cầm hai ly trà đá.
Người đàn ông nói: con có tiệm riêng rồi, nhưng sáng nào con cũng ra đây ngồi với ông một buổi. Ông nhìn người đàn ông một lúc, rồi nhận ra cái mắt sáng ngày nào.
Hai cái ghế dưới gốc sấu
Từ đó, gốc sấu có hai cái ghế. Khách tới, người đàn ông cắt, ông ngồi bên cạnh nói chuyện, chỉ dẫn thêm vài đường, cười mắng như ngày xưa mắng thằng bé học việc. Khách quen cũ quay lại, khách mới cũng tới, ngồi chờ dưới bóng cây.
Có những hôm ông vẫn tự cắt, tay run, người đàn ông đứng cạnh, không giành, chỉ khẽ đặt tay lên lưng ông, đỡ cho ông vững. Ông bảo cắt tóc là phải tự tay mình cắt, chừng nào còn cầm được kéo thì còn cắt.
Một buổi sáng cuối tháng tám, hôm trước khai giảng, người đàn ông vẫy ông lên cái ghế sắt xanh. Ông ngạc nhiên, rồi cười, ngồi xuống. Người đàn ông lót thêm một tấm gỗ dưới chân ông, như ông từng lót cho thằng bé năm nào.
Người đàn ông quàng khăn trắng, chải tóc, cắt từng nhát chậm rãi. Ông nhìn vào tấm gương trên thân cây, thấy một ông già tóc bạc và một người đàn ông trẻ đứng sau lưng, cầm kéo rất vững. Lá sấu rơi lác đác. Ông nhắm mắt lại, không nói gì, nghe tiếng kéo lách tách sau gáy.
Câu hỏi thường gặp
Truyện ông thợ cắt tóc dưới gốc sấu có thật không?
Không. Đây là truyện ngắn hư cấu do Kho Sách Nói viết. Ông thợ cắt tóc, cậu bé và góc phố đều được dựng lên, không gắn với người hay địa chỉ có thật.
Cắt tóc vỉa hè có gì đặc biệt ở Hà Nội?
Hình ảnh ông thợ cắt tóc với chiếc ghế, tấm gương treo trên thân cây là nét quen thuộc của phố phường Hà Nội nhiều năm nay. Khách thường là người quen trong phố, vừa cắt tóc vừa trò chuyện.
Vì sao ông thợ cắt tóc miễn phí cho cậu bé?
Truyện không giải thích nhiều. Ông thương hoàn cảnh hai mẹ con, và có lẽ ông cũng cô đơn, những buổi cắt tóc cho cậu bé thành niềm vui ông chờ mỗi năm. Lòng tốt ấy cho cả hai người điều họ thiếu.
Truyện muốn nói gì về lòng biết ơn?
Người đàn ông không trả ơn bằng tiền hay quà, mà bằng việc ngồi lại bên ông, đỡ đôi tay đã run. Truyện gợi rằng biết ơn sâu nhất đôi khi là có mặt đúng lúc người từng giúp mình cần mình.
Truyện này hợp với ai nghe?
Hợp với những ai yêu phố phường Hà Nội, những người từng được một người lạ giúp đỡ thời khó khăn, và học sinh, phụ huynh vào những ngày trước năm học mới.
