Muốn ghi lại chuyện đời ông bà, cách dễ nhất là bắt đầu bằng một câu hỏi mở và một tấm ảnh cũ, để ông bà kể theo nhịp của mình, còn mình chỉ bật máy ghi âm và lắng nghe. Nhiều buổi ngắn tốt hơn một buổi dài, và điều quý nhất thường nằm ở những chuyện nhỏ chứ không phải những mốc lớn.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Có những câu chuyện chỉ còn trong trí nhớ của một người, và khi người ấy đi rồi thì không ai kể lại được nữa. Tập này mình nói về cách giữ chúng lại, khi còn kịp.
Một buổi chiều ngoài hiên
Một cô cháu gái mười sáu tuổi được giao bài tập viết về lịch sử gia đình. Cô mang điện thoại ra hiên, nơi bà nội đang ngồi nhặt rau. Cô hỏi: bà ơi, bà kể cho cháu nghe hồi xưa nhà mình thế nào.
Bà cười, bảo có gì đâu mà kể. Rồi bà nhặt tiếp. Cô hỏi tiếp, bà kể được vài câu rời rạc. Buổi đầu tiên ấy cô ghi được chừng năm phút.
Hôm sau, cô mang ra một tấm ảnh cũ tìm thấy trong tủ, ảnh bà hồi trẻ đứng cạnh một chiếc xe đạp. Bà cầm tấm ảnh, nhìn rất lâu, rồi bắt đầu kể. Chiếc xe đạp ấy là của hồi môn. Bà đạp nó đi bán hàng ở chợ huyện suốt mười năm. Buổi ấy bà kể gần một tiếng.
Chuyện của cô cháu là chuyện kể, nhưng điều cô học được thì đúng với nhiều nhà: người già không thiếu chuyện, chỉ thiếu một cái cửa để chuyện bước ra.
Câu hỏi mở và cái cửa để chuyện bước ra
Câu hỏi kể cho cháu nghe hồi xưa thường quá rộng, người già không biết bắt đầu từ đâu. Câu hỏi bà sinh năm nào lại quá hẹp, trả lời một câu là hết. Câu hỏi tốt nằm ở giữa: hẹp đủ để biết bắt đầu, rộng đủ để kể tiếp.
Thử những câu như: ngày bà lấy ông, bà mặc áo gì. Hồi bé, bữa cơm nhà mình có những món gì. Ông còn nhớ ngôi trường đầu tiên ông đi học không. Lần đầu tiên bà đi xa nhà là đi đâu.
Những câu hỏi gắn với giác quan thường mở được nhiều nhất: một mùi, một món ăn, một tiếng động, một bộ quần áo. Trí nhớ người già hay bám vào những chi tiết ấy.
Đồ vật cũng là cái cửa. Một tấm ảnh, một chiếc nón, một cái ấm, một lá thư. Đặt nó vào tay ông bà rồi hỏi: cái này có chuyện gì không ạ. Rồi để im.
Nghe nhiều hơn hỏi
Khi ông bà đã bắt đầu kể, việc của mình là im lặng nhiều hơn mình tưởng. Đừng cắt ngang để hỏi năm tháng. Đừng sửa khi ông bà kể lệch một chi tiết. Chuyện đời không phải bài kiểm tra lịch sử.
Thỉnh thoảng chỉ cần một câu đẩy nhẹ: rồi sao nữa hả bà. Lúc đó bà thấy thế nào. Câu hỏi về cảm xúc thường mở ra những chuyện mà ông bà chưa từng kể với ai.
Có những lúc ông bà chạm tới chuyện buồn, một người thân mất sớm, một thời khó khăn. Nếu thấy ông bà ngập ngừng, hãy cho phép dừng lại. Bà không muốn kể thì thôi ạ. Tôn trọng chỗ đau quan trọng hơn có đủ câu chuyện.
Và đừng ngạc nhiên nếu một chuyện được kể đi kể lại nhiều lần ở những buổi khác nhau. Mỗi lần kể có thể thêm một chi tiết mới. Ghi cả những lần ấy.
Nhiều buổi ngắn, đều đặn
Người già dễ mệt, nên một buổi dài vài tiếng thường không hiệu quả. Nửa tiếng tới một tiếng là vừa, vào lúc ông bà khoẻ nhất trong ngày, sau giấc ngủ trưa hay buổi sáng sau khi ăn.
Nhiều nhà biến việc này thành một nếp. Mỗi chủ nhật một buổi, mỗi buổi một chủ đề: tuổi thơ, ngày cưới, những năm nuôi con, nghề nghiệp, quê hương. Ông bà có thể nghĩ trước trong tuần, và thường mong tới buổi kể.
Ghi âm bằng điện thoại là đủ. Úp máy xuống bàn để ông bà không bị phân tâm vì màn hình. Ghi ở nơi yên tĩnh, tắt quạt nếu ồn. Mỗi tệp ghi âm đặt tên theo ngày và chủ đề để sau này dễ tìm.
Hỏi ông bà trước xem có đồng ý cho ghi âm không. Hầu hết đều vui, nhưng được hỏi ý vẫn là một cách tôn trọng.
Cất giữ cho cả nhà
Ghi xong mà để trong một chiếc điện thoại thì dễ mất. Hãy sao ra nhiều chỗ, gửi cho anh chị em, lưu vào một nơi cả nhà cùng mở được.
Nếu có thời gian, chép lại vài đoạn hay nhất ra giấy. Có nhà in thành một cuốn sổ mỏng, kèm vài tấm ảnh cũ, tặng ông bà vào dịp mừng thọ. Ông bà cầm cuốn sổ có chuyện đời mình, thường xúc động hơn mọi món quà.
Những câu chuyện này không chỉ cho con cháu sau này. Chúng còn cho chính ông bà ngay bây giờ. Được kể, được nghe, người già thấy đời mình có giá trị, thấy mình còn được hỏi tới.
Còn mình, mình sẽ nhận ra ông bà không chỉ là ông bà. Họ từng là cô gái đạp xe đi chợ huyện, là chàng trai lần đầu xa nhà. Biết điều đó, mình nhìn họ khác đi, thương hơn.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi ông bà những câu gì khi ghi lại chuyện đời?
Những câu hẹp vừa đủ để bắt đầu như ngày cưới bà mặc gì, bữa cơm hồi bé có món gì, lần đầu đi xa là đi đâu. Câu gắn với giác quan và đồ vật thường gợi được nhiều chuyện.
Ông bà ngại kể thì làm sao?
Dùng một tấm ảnh cũ hay đồ vật quen để gợi nhớ, hỏi một câu nhỏ cụ thể và kiên nhẫn qua nhiều buổi. Đừng ép trong một lần.
Một buổi ghi lại chuyện nên kéo dài bao lâu?
Khoảng nửa tiếng tới một tiếng, vào lúc ông bà khoẻ nhất. Nhiều buổi ngắn đều đặn tốt hơn một buổi dài làm ông bà mệt.
Ông bà kể sai năm tháng có nên sửa không?
Không nên cắt ngang để sửa. Mình đang giữ ký ức và cảm xúc, không làm bài lịch sử. Chi tiết cần thì có thể hỏi lại người khác sau.
Ghi âm xong nên cất giữ thế nào?
Đặt tên tệp theo ngày và chủ đề, sao lưu ra nhiều nơi và chia sẻ cho anh chị em. Có thể chép lại vài đoạn ra giấy làm quà cho ông bà.
