Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày mùng mười tháng ba âm lịch, ngày người Việt tưởng nhớ các vua Hùng, những vị mà theo truyền thuyết đã dựng nên nước Văn Lang. Lễ chính diễn ra tại đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, đất Phú Thọ, nhưng ở nhiều nơi trong nước và cả người Việt xa xứ cũng làm lễ tưởng nhớ.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Câu ca Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba có lẽ ai cũng thuộc. Tập này mình kể về ngày giỗ chung của cả một dân tộc, và vì sao người Việt lại có một ngày như thế.
Một ngày giỗ chung
Trong mỗi gia đình Việt, ngày giỗ là ngày con cháu tụ họp tưởng nhớ người đã khuất. Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày giỗ ấy mở rộng ra cả cộng đồng: một ngày giỗ chung của những người coi nhau là con cháu một nhà.
Theo truyền thuyết Con Rồng cháu Tiên, người con trưởng của Lạc Long Quân và Âu Cơ lên làm vua, hiệu là Hùng Vương, truyền nối nhiều đời. Các vua Hùng được người Việt tôn là Quốc Tổ, tức tổ tiên chung.
Những chi tiết về các đời vua Hùng phần lớn đến từ truyền thuyết và thư tịch về sau. Các nhà sử học và khảo cổ học vẫn tiếp tục nghiên cứu về thời kỳ này, còn nhiều điều chưa thể nói chắc.
Nhưng điều đáng quý của ngày giỗ Tổ không nằm ở chỗ chứng minh từng đời vua. Nó nằm ở cái ý chung: người Việt muốn có một gốc để quay về, một nơi để nói rằng chúng ta là một nhà.
Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh
Khu đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, gồm nhiều đền nằm ở các độ cao khác nhau: đền Hạ, đền Trung, đền Thượng, cùng lăng và giếng. Người đi lễ leo những bậc đá dài, hai bên rợp bóng cây.
Theo truyền thuyết gắn với nơi này, đền Hạ là chỗ mẹ Âu Cơ sinh bọc trăm trứng. Giếng Ngọc gắn với chuyện các công chúa con vua Hùng soi gương chải tóc. Mỗi điểm dừng chân là một câu chuyện.
Vào dịp lễ, dòng người về rất đông. Có người từ xa đi bộ cả quãng dài, có gia đình dẫn theo trẻ nhỏ, cõng con trên vai leo từng bậc. Không khí vừa trang nghiêm vừa ấm áp như một cuộc về quê lớn.
Nếu đi vào ngày chính hội, bạn nên chuẩn bị tinh thần chen chúc. Nhiều người chọn đi vào những ngày trước hoặc sau hội, khi đường vắng hơn, để có thời gian lặng lẽ thắp hương và ngắm cảnh.
Dù ai đi ngược về xuôi
Câu ca Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba ngắn gọn mà chứa trọn tinh thần ngày lễ. Đi ngược là lên miền núi, về xuôi là xuống đồng bằng. Dù đi đâu, làm gì, vẫn nhớ một ngày chung.
Câu ca không đòi ai cũng phải về đền Hùng. Nó chỉ nhắc nhớ. Nhớ cũng là một cách có mặt. Người ở xa có thể thắp nén hương ở nhà, hoặc dành một phút nghĩ về gốc gác của mình.
Ở nhiều làng quê, có đình, có miếu thờ vua Hùng, người làng làm lễ tại chỗ. Ở nước ngoài, nhiều cộng đồng người Việt tổ chức lễ giỗ Tổ, mời con em tới tham dự, kể chuyện cho các cháu nghe.
Giỗ Tổ Hùng Vương cũng là ngày nghỉ lễ chính thức. Với nhiều gia đình, đó là dịp đưa con về quê, thăm ông bà, cũng là một cách nhớ nguồn rất gần gũi.
Một di sản được thế giới ghi nhận
Năm hai nghìn không trăm mười hai, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó là sự ghi nhận cho một hình thức tưởng nhớ tổ tiên mang tính cộng đồng rất riêng.
Điều đặc biệt là tín ngưỡng này không chỉ có ở đền Hùng. Khắp nơi có hàng trăm di tích thờ vua Hùng và các nhân vật liên quan, cho thấy sự lan toả của nó trong đời sống người Việt.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương thực chất là sự mở rộng của tục thờ cúng tổ tiên trong mỗi gia đình. Từ thờ ông bà cha mẹ, tới thờ tổ của họ, tổ của làng, rồi tổ của cả nước.
Hiểu được mạch ấy, bạn sẽ thấy ngày giỗ Tổ không xa lạ. Nó cũng giống bàn thờ nhỏ trong nhà mình, chỉ là rộng hơn, dài hơn.
Nhớ nguồn trong gia đình mình
Không phải ai cũng có dịp về đền Hùng. Nhưng ai cũng có thể làm một việc nhỏ để ngày này có ý nghĩa. Bạn có thể kể cho con nghe chuyện Con Rồng cháu Tiên, chuyện Thánh Gióng, chuyện Sơn Tinh Thuỷ Tinh, những truyện đều gắn với thời các vua Hùng.
Bạn có thể cùng con vẽ cây gia phả nhà mình: ông bà nội ngoại, các cụ, các bác. Nhiều đứa trẻ không biết tên ông cố bà cố. Một buổi chiều ngồi hỏi bố mẹ, gọi điện cho ông bà, sẽ là một bài học nhớ nguồn rất sống.
Bạn cũng có thể gọi điện cho một người họ hàng lâu không liên lạc. Giỗ Tổ chung nhắc ta nhớ những mối dây gần gũi hơn đang bị lơ là.
Uống nước nhớ nguồn không phải là khẩu hiệu. Nó là những cử chỉ nhỏ như vậy, lặp lại mỗi năm, để một đứa trẻ lớn lên biết mình đứng trên vai của rất nhiều người.
Đi lễ đền Hùng cho trọn ý
Nếu bạn định về đền Hùng, hãy mặc trang phục gọn gàng, kín đáo, mang giày dễ leo bậc. Mang theo nước uống, mũ nón, và nếu có trẻ nhỏ thì nên có chỗ nghỉ chân hợp lý.
Lễ vật không cần nhiều. Một nén hương, bó hoa, có người mang bánh chưng bánh giầy để nhớ tích Lang Liêu. Thành tâm quan trọng hơn mọi lễ vật.
Giữ vệ sinh chung, không xả rác trên đường lên núi, không chen lấn ở các cửa đền. Một ngày lễ đông người cần sự nhường nhịn của từng người.
Và khi đứng trên đỉnh núi nhìn ra xung quanh, bạn có thể dừng lại vài phút. Nghĩ về một đất nước đã đi qua hàng nghìn năm, và về chính gia đình nhỏ của mình trong dòng chảy ấy.
Câu hỏi thường gặp
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nào?
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày mùng mười tháng ba âm lịch hằng năm.
Đền Hùng ở đâu?
Đền Hùng nằm trên núi Nghĩa Lĩnh, thuộc vùng đất Phú Thọ, gồm đền Hạ, đền Trung, đền Thượng cùng lăng và giếng.
Câu ca về giỗ Tổ Hùng Vương là gì?
Câu quen thuộc là Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba.
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương được UNESCO ghi danh năm nào?
Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm hai nghìn không trăm mười hai.
Không về đền Hùng được thì làm gì để nhớ ngày giỗ Tổ?
Có thể thắp hương ở nhà, kể cho con nghe các truyền thuyết thời Hùng Vương, cùng con tìm hiểu gia phả nhà mình hoặc thăm hỏi họ hàng.
