Thanh minh là một trong hai mươi bốn tiết khí, thường bắt đầu vào khoảng đầu tháng tư dương lịch, khi trời trong và ấm. Vào dịp này, nhiều gia đình Việt đi tảo mộ, tức là ra thăm, quét dọn, sửa sang mộ phần ông bà tổ tiên. Ở Nam Bộ, nhiều nhà lại tảo mộ vào cuối tháng Chạp, trước khi đón Tết.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình viết như một lá thư của người mẹ gửi đứa con đang học ở xa, năm nay không về kịp ngày tảo mộ. Có thể bạn là người con ấy, hoặc là người mẹ ấy. Mời bạn nghe.
Con thân thương
Con thân thương, sáng nay cả nhà ra thăm mộ ông bà nội. Trời trong lắm, đúng như tên gọi Thanh minh. Bố mang cuốc, mẹ mang bó cúc vàng, em con xách xô nước. Thiếu mỗi con, mẹ cứ ngoái lại tìm.
Mẹ viết thư này để kể con nghe, và cũng để nhắc con hiểu vì sao năm nào nhà mình cũng làm việc này. Ở xa, có khi con sẽ nghĩ đó là chuyện của người già. Nhưng mẹ tin một ngày con sẽ thấy nó quan trọng.
Thanh minh là tên một tiết khí, tức một đoạn thời gian trong năm tính theo mặt trời. Nó thường bắt đầu vào khoảng mùng bốn, mùng năm tháng tư dương lịch. Lúc ấy mùa xuân đang đẹp nhất, trời quang, cỏ non xanh.
Người xưa chọn thời điểm này để đi thăm mộ, vì sau một mùa mưa xuân, cỏ mọc um tùm, đất có chỗ sụt lở. Đi tảo mộ là đi sửa sang lại nơi yên nghỉ của người thân, như mình dọn dẹp nhà cửa đón Tết.
Tảo mộ là làm những gì
Ở nghĩa trang, bố nhổ cỏ quanh mộ, đắp thêm đất chỗ bị sụt. Mẹ lau tấm bia, rửa bát hương. Em con cắm hoa, xếp lại mấy viên gạch quanh mộ cho thẳng. Mỗi người một việc, chẳng ai bảo ai.
Xong việc, cả nhà thắp hương. Mẹ đứng lâu hơn một chút trước mộ bà, kể bà nghe năm nay nhà mình thế nào, con đang học gì ở đâu. Mẹ biết bà không nghe được theo nghĩa thông thường, nhưng nói ra mẹ thấy lòng nhẹ.
Tảo mộ không cần mâm cao cỗ đầy. Một bó hoa, vài nén hương, chút hoa quả là đủ. Ông bà con lúc sống vốn giản dị, mẹ nghĩ họ cũng muốn con cháu đừng vì lễ mà tốn kém.
Có những gia đình đi tảo mộ ở nhiều nơi, mộ ông bà nội, mộ ông bà ngoại, mộ các cụ. Có khi phải đi cả ngày. Đó cũng là dịp anh em họ hàng gặp nhau, hỏi han, ăn với nhau một bữa.
Thanh minh trong tiết tháng ba
Con còn nhớ câu thơ trong Truyện Kiều con học hồi cấp hai không: Thanh minh trong tiết tháng ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh. Nguyễn Du chỉ bằng hai câu đã nói đủ hai phần của ngày này.
Lễ là tảo mộ, tức phần tưởng nhớ người đã khuất. Hội là đạp thanh, tức đi chơi xuân, giẫm lên cỏ xanh. Người xưa không coi ngày này chỉ là ngày buồn, mà là ngày vừa nhớ người đi trước vừa vui với mùa xuân.
Trong Truyện Kiều, chính hôm đi chơi Thanh minh mà Thuý Kiều gặp mộ Đạm Tiên rồi gặp Kim Trọng. Một ngày đi tảo mộ mở ra cả một câu chuyện lớn.
Mẹ thích cái ý ấy. Sau khi thắp hương xong, nhà mình ghé một quán nước ven đường, ngồi nhìn cánh đồng. Em con chạy nhảy trên bờ ruộng. Thanh minh, theo mẹ, nên kết thúc bằng một chút vui như vậy.
Ở miền Nam, tảo mộ cuối năm
Con có người bạn cùng phòng quê miền Tây phải không. Con hỏi bạn xem, chắc bạn sẽ bảo nhà bạn không tảo mộ dịp Thanh minh, mà tảo mộ vào những ngày cuối tháng Chạp. Nhiều gia đình Nam Bộ có nếp như thế.
Họ gọi là đi thăm mả, dọn mả, sơn lại mộ, rồi mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu. Cũng là một việc, chỉ khác thời điểm. Mỗi miền giữ nếp riêng, và không có nếp nào đúng hơn nếp nào.
Ở một số vùng miền Trung, người ta có lễ cúng mộ vào cả hai dịp. Có làng còn tổ chức tảo mộ chung cho cả họ, cả làng, dọn dẹp những ngôi mộ không còn người thân chăm sóc.
Mẹ kể để con biết, khi gặp bạn bè các vùng, đừng ngạc nhiên vì phong tục khác nhau. Hỏi han nhau về chuyện ấy cũng là một cách hiểu thêm về quê hương của bạn.
Nếu con không về được
Năm nay con không về, mẹ không trách đâu. Việc học quan trọng. Mẹ chỉ mong hôm nay con dành vài phút nghĩ về ông bà. Con có thể gọi điện cho mẹ lúc cả nhà đang ở nghĩa trang, mẹ giơ máy cho con nhìn.
Con cũng có thể tự làm một việc nhỏ: viết vài dòng về ông bà, về những điều con còn nhớ. Bà hay nấu món gì cho con, ông hay kể chuyện gì. Ghi lại, sau này con kể cho con của con.
Có những người ở nước ngoài nhiều năm không về được. Họ thắp một nén hương bên cửa sổ, hướng về quê. Mẹ nghĩ tấm lòng ở đâu thì lễ ở đó.
Điều mẹ mong nhất không phải con có mặt ngày tảo mộ, mà là con lớn lên vẫn nhớ mình từ đâu tới, và sống sao cho ông bà, nếu thấy được, sẽ mỉm cười.
Những điều nhỏ mẹ dặn
Sau này nếu con dẫn con của con đi tảo mộ, con nhớ dặn cháu đi nhẹ nhàng, không giẫm lên mộ người khác, không la hét ở nghĩa trang. Đó là phép lịch sự với người đã khuất và với gia đình họ.
Rác mang tới thì mang về. Hương tàn, giấy gói hoa, chai nước, đừng để lại. Nghĩa trang làng mình sạch được là nhờ mỗi nhà tự giữ.
Nếu thấy ngôi mộ bên cạnh không ai chăm, cỏ mọc cao, con có thể nhổ giúp vài khóm cỏ. Ông con ngày xưa vẫn làm thế, bảo rằng ai cũng có lúc cần một bàn tay lạ.
Thôi, mẹ dừng bút. Con giữ sức khoẻ, học hành chăm chỉ. Hè này về, cả nhà lại ra thăm ông bà. Thương con nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Tết Thanh minh là ngày nào?
Thanh minh là một tiết khí, thường bắt đầu vào khoảng mùng bốn hoặc mùng năm tháng tư dương lịch, kéo dài khoảng mười lăm ngày.
Tảo mộ là gì?
Tảo mộ là đi thăm, quét dọn, sửa sang mộ phần ông bà tổ tiên, thường vào dịp Thanh minh hoặc cuối năm âm lịch.
Câu thơ Thanh minh trong tiết tháng ba nằm trong tác phẩm nào?
Câu Thanh minh trong tiết tháng ba, lễ là tảo mộ, hội là đạp thanh nằm trong Truyện Kiều của Nguyễn Du.
Vì sao người miền Nam thường tảo mộ cuối năm?
Đó là nếp riêng của nhiều gia đình Nam Bộ, dọn dẹp mộ phần vào cuối tháng Chạp để mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu.
Đạp thanh nghĩa là gì?
Đạp thanh nghĩa là giẫm lên cỏ xanh, tức đi chơi xuân ngoài đồng nội, thường đi kèm dịp tảo mộ trong tiết Thanh minh.
