Tết Hàn thực rơi vào mùng ba tháng ba âm lịch, người Việt thường gọi giản dị là Tết bánh trôi bánh chay. Hàn thực nghĩa là ăn đồ lạnh, tục này có nguồn gốc từ một câu chuyện bên Trung Hoa, nhưng ở Việt Nam nó đã đổi khác: thành ngày cả nhà ngồi nặn những viên bánh trắng tròn dâng lên tổ tiên.
Chào bạn, đây là Kho Sách Nói. Tập này mình kể theo kiểu ngồi trong bếp, tay lăn bột, vừa làm bánh vừa kể chuyện. Bạn có thể nghe trong lúc nấu ăn, và biết đâu cuối tuần này nhà mình lại có một mâm bánh trôi.
Câu chuyện từ phương Bắc
Tục Hàn thực bắt nguồn từ câu chuyện về Giới Tử Thôi thời Xuân Thu bên Trung Hoa. Theo chuyện kể, ông là cận thần trung thành theo hầu công tử Trùng Nhĩ trong những năm lưu lạc, có lần cắt cả thịt mình nấu cho chủ ăn lúc đói.
Khi Trùng Nhĩ về nước làm vua, tức Tấn Văn Công, ông quên ban thưởng cho Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi không oán, đưa mẹ vào núi ở ẩn. Nhà vua nhớ ra, cho người đi tìm không được, bèn đốt rừng để ép ông ra. Giới Tử Thôi nhất định không ra, hai mẹ con chết trong rừng.
Nhà vua hối hận, ra lệnh ngày ấy hằng năm cả nước kiêng đốt lửa, chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ. Từ đó có tục Hàn thực, tức ăn đồ lạnh.
Đây là câu chuyện cổ của Trung Hoa, được kể lại qua nhiều sách vở. Khi tục này sang Việt Nam, người Việt giữ ngày, giữ ý ăn đồ nguội, nhưng câu chuyện gốc thì nhiều người không còn nhớ.
Bánh trôi, bánh chay là gì
Thay vì nhịn lửa, người Việt làm bánh trôi và bánh chay, nấu một lần rồi để nguội dâng cúng. Cả hai loại đều làm từ bột gạo nếp xay nước, nặn thành viên tròn.
Bánh trôi là viên nhỏ, nhân một miếng đường phên hay đường thẻ, luộc chín thì nổi lên, vớt ra thả vào nước lạnh, xếp ra đĩa, rắc vừng. Cắn vào thấy dẻo, nhân đường chảy ra ngọt lịm.
Bánh chay to hơn, dẹt, nhân đậu xanh, luộc chín rồi múc ra bát, chan nước đường nấu với gừng, rắc vừng và dừa nạo. Ăn ấm hoặc nguội đều được.
Mâm cúng ngày Hàn thực ở nhiều nhà rất đơn giản: vài đĩa bánh trôi, vài bát bánh chay, nén hương. Không cầu kỳ, không tốn kém, nhưng ai cũng nhớ.
Bảy nổi ba chìm với nước non
Nói tới bánh trôi, không thể không nhắc bài thơ Bánh trôi nước của Hồ Xuân Hương. Bài thơ mở đầu: Thân em vừa trắng lại vừa tròn, bảy nổi ba chìm với nước non.
Bề ngoài là tả chiếc bánh: trắng, tròn, khi luộc lúc chìm lúc nổi, rắn nát tuỳ tay người nặn, nhưng nhân bên trong vẫn giữ được tấm lòng son. Bên trong là lời nói về thân phận người phụ nữ xưa: phụ thuộc, lênh đênh, nhưng giữ vững phẩm giá.
Bài thơ được viết bằng chữ Nôm, chỉ bốn câu mà rất nhiều người Việt thuộc lòng. Mỗi mùng ba tháng ba, nhiều gia đình vừa nặn bánh vừa đọc lại bài thơ cho con cháu nghe.
Một chiếc bánh nhỏ trở thành hình ảnh văn chương, rồi văn chương lại làm chiếc bánh có thêm hồn. Văn hoá Việt hay có những vòng tròn đẹp như vậy.
Nặn bánh cùng con
Làm bánh trôi không khó, rất hợp để làm cùng trẻ con. Bột nếp nhào với nước ấm tới khi mịn, không dính tay. Đường phên cắt viên nhỏ bằng hạt đậu. Con ngắt bột, ấn dẹt, đặt đường vào, vo tròn lại.
Bánh của con thường méo, to nhỏ không đều, có viên lộ cả đường ra ngoài. Không sao cả. Viên nào lộ đường thì luộc sẽ hơi chảy, ăn vẫn ngon. Quan trọng là con được làm.
Lúc luộc, cho con đứng xa bếp một chút, nhìn những viên bánh chìm xuống rồi lần lượt nổi lên. Đó là lúc bạn đọc cho con nghe câu bảy nổi ba chìm. Con sẽ nhớ câu thơ lâu hơn bất kỳ giờ học nào.
Nếu nhà không có thời gian nặn, mua bánh sẵn ở chợ cũng được. Ngồi ăn cùng nhau, kể lại câu chuyện, vẫn là giữ được ngày Hàn thực.
Giữ một ngày tết nhỏ
Tết Hàn thực không phải ngày lễ lớn, nhiều người bận rộn đã quên. Nhưng những ngày tết nhỏ như thế lại có cái duyên riêng: không áp lực, không tốn kém, chỉ là cái cớ để gia đình làm một việc cùng nhau.
Bạn có thể đánh dấu mùng ba tháng ba trên lịch điện thoại. Hôm ấy về sớm một chút, ghé chợ mua ít bột nếp, ít đường. Bữa tối có thêm đĩa bánh trôi là đủ.
Với người đã đi xa quê, mùi gừng của bát bánh chay có thể gợi nhớ cả một khoảng trời tuổi thơ. Gọi điện cho mẹ hỏi cách nấu nước đường cũng là một cách nối lại.
Phong tục sống được không nhờ quy mô, mà nhờ có người còn làm. Một nồi bánh nhỏ trong căn bếp nhỏ cũng đủ để ngày ấy không biến mất.
Bánh trôi ba miền và những biến tấu
Ở miền Bắc, bánh trôi bánh chay gắn chặt với ngày mùng ba tháng ba. Ở miền Trung và miền Nam, người ta cũng có những món bánh từ bột nếp vo viên, như chè trôi nước nhân đậu xanh chan nước cốt dừa, ăn quanh năm chứ không riêng ngày nào.
Chè trôi nước miền Nam viên to, nước đường gừng sánh, thêm nước cốt dừa béo ngậy và vừng rang. Nhiều người nhận ra ngay họ hàng giữa chè trôi nước và bánh chay miền Bắc, chỉ khác cách ăn theo khẩu vị từng vùng.
Ngày nay có thêm bánh trôi ngũ sắc, nhuộm màu từ lá dứa, gấc, lá cẩm, củ dền. Trẻ con rất thích những viên bánh nhiều màu, và đó cũng là cách làm mới món bánh cũ mà vẫn dùng nguyên liệu tự nhiên.
Dù biến tấu thế nào, viên bột nếp tròn vẫn mang cái ý sum vầy, tròn đầy. Ăn bánh ngày Hàn thực là ăn cùng nhau, chứ không ai ăn bánh trôi một mình cho vui.
Câu hỏi thường gặp
Tết Hàn thực là ngày nào?
Tết Hàn thực là ngày mùng ba tháng ba âm lịch. Người Việt thường gọi là Tết bánh trôi bánh chay.
Tết Hàn thực có nguồn gốc từ đâu?
Tục này bắt nguồn từ câu chuyện Giới Tử Thôi thời Xuân Thu bên Trung Hoa, ngày cả nước kiêng đốt lửa, ăn đồ nguội để tưởng nhớ ông.
Bánh trôi khác bánh chay thế nào?
Bánh trôi viên nhỏ, nhân đường, ăn khô rắc vừng. Bánh chay viên to dẹt, nhân đậu xanh, ăn với nước đường gừng.
Bài thơ Bánh trôi nước là của ai?
Bài thơ Bánh trôi nước là của Hồ Xuân Hương, mở đầu bằng câu Thân em vừa trắng lại vừa tròn, bảy nổi ba chìm với nước non.
Làm bánh trôi cần những gì?
Cần bột gạo nếp, đường phên hoặc đường thẻ làm nhân, vừng rang để rắc. Bột nhào với nước ấm cho mịn rồi nặn viên, luộc tới khi nổi.
